May Dalawang Mukha si Apolinario Mabini, ang Dakilang Lumpiya, este, Lumpo palá

 

 

Nang si Apolinario Mabini ay bahagi pa ng pamahalaan ni Hen. Emilio Aguinaldo (mula Hunyo 1898 hanggang Disyembre 1899), may mga sinasabi siya tungkol kay Hen. Antonio Luna na sagaran niyang pinaninindigan.

 

Sa isang liham kay Aguinaldo na may petsang ika-6 ng Marso 1899, sinabi ni Mabini:

 

“Mr. President: Many complaints have been directed to us here against the abuses committed by General Luna. People say that he published an edict a few days ago threatening to shoot without due process of law those who would violate his orders. In Bocaue, he ordered a Chinese shot without due process of law. …

 

“If you can put another in his place, it would be much better.”

 

Sa isa pang liham kay Aguinaldo na may petsang ika-7 ng Marso 1899, idinagdag ni Mabini:

 

“Mr. President: Do not offer Luna the undersecretaryship of war, which was formerly the directorship, because we need for that post someone who understands office work, the organization of the army, and the laws governing war. …

 

“If he is not good for the army, the less he will be for the office, because he is a despot. …

 

“He is a chemist and knows something about trenches, but he will not do for politics and law.”

 

Nang mapatay si Luna ng mga tauhan ni Aguinaldo noong ika-5 ng Hunyo 1899, halos magalak si Mabini. Sa isang liham kay Dr. Isidoro de Santos na may petsang ika-25 ng Hulyo 1899, sinabi ni Mabini:

 

“Among us, although I deplore and condemn the violent death of Luna, his demise had warded off a threatening tempest. Luna aimed high, convinced maybe that he was more cultured than ‘Puno’ (Aguinaldo) … That is why he aspired to the presidency of the Council with the portfolio of war.”

 

Nag-iba ang Ihip ng Hangin

 

Nang si Mabini ay nadakip ng mga mananakop na Amerikano at itinapon sa Guam (mula Enero 1900 hanggang Peb. 1902), at sa gayon ay wala na sa gobyerno ni Aguinaldo, iba na ang mga sinasabi niya tungkol kay Luna at maging kay Aguinaldo mismo. Sa kanyang aklat na La Revolucion Filipina (Ang Himagsikang Pilipino), na inumpisahan niyang isulat nang nása Guam siya, sinabi niya:

 

“To say that if Aguinaldo, instead of killing Luna, had supported him with all his power, the Revolution would have triumphed, would be presumption indeed, but I have not the least doubt that the Americans would have had a higher regard for the courage and military abilities of the Filipinos. Had Luna been alive, I am sure that Otis’s mortal blow would have been parried or at least timely prevented, and Mr. Aguinaldo’s unfitness for military command would not have been exposed so clearly….

 

“To sum it up, the Revolution failed because it was badly led; because its leader won his post by reprehensible rather than meritorious acts; because instead of supporting the men most useful to the people, he made them useless out of jealousy.”

 

Lumpiya nga

 

Iyan si Mabini, ang paninindigan ay hindi matibay at malambot—para ngang lumpiya. Dalawa ang ipinakita niyang mukha sa kasaysayan: Todo-suporta dati kay Aguinaldo, pero sa bandang hulí ay pakasumpa-sumpa na niya ito.

 

Ang hinuha ng marami, nagbago raw ng pananaw si Mabini nang nása Guam na siya, dahil nakasalamuha raw niya roon ang mga tao na nakaaalam tungkol sa nangyari kina Aguinaldo at Andres Bonifacio. Doon na raw talagang nalaman ni Mabini ang mga tunay na pangyayari; kayâ, kinondena na niya si Aguinaldo mula noon.

 

Hindi ito katanggap-tanggap. Nang nása poder pa ni Aguinaldo, alam ni Mabini ang alitan sa pagitan nina Aguinaldo at Bonifacio. Alam din niya na may kinalaman si Aguinaldo sa pagkakapatay kay Bonifacio.

 

Noong Nobyembre o Disyembre 1898, tumanggap si Mabini ng isang liham mula kay Emilio Jacinto, ang dáting kanang-kamay ni Bonifacio. Gustong magpatalâ ni Jacinto bílang mag-aaral ng abugasya sa Pamantasan ng Pilipinas sa Malolos, Bulacan, ang himpilan ng pamahalaan ni Aguinaldo. Nagtatanong ito kay Mabini kung maaari siyang makapag-aral doon, nang hindi magagambala ni Aguinaldo at ng mga kakampi nito.

 

Sumagot naman si Mabini kay Jacinto sa isang liham na may petsang ika-17 ng Disyembre 1898. Sinabi niyang may inutusan siyang isang tao upang tanungin si Aguinaldo tungkol sa “mga nangyari sa nakaraan.” Sumagot naman si Aguinaldo na maaring magpunta sa Malolos si Jacinto nang walang sinumang mananakit dito. Idinagdag ni Mabini na sinabi pa ni Aguinaldo na kalimutan na raw ang lahat ng mga nangyari sa nakaraan.

 

Tipikal na Politiko

Ang sa akin naman, isang tipikal na politiko si Mabini. Nang nása poder pa siya ni Aguinaldo, at nakikinabang sa kapangyarihan ng pamahalaan, todo-suporta siya kay Aguinaldo. Subalit nang wala na siya sa gobyerno, at wala nang napakikinabangang anumang yaman ng pamahalaan, kinondena na niya si Aguinaldo.

 

Katulad na katulad siya ng maraming politiko sa panahon natin ngayon.

 

 

Poncio Pilato

 

Bukod sa pagiging isang tipikal na politico, si Mabini ay sa ring Poncio Pilato.

 

Kaduda-duda kasi kung bakit nagpasirko-sirko sa kanyang pananaw kay Aguinaldo itong si Mabini. Pakapuri-puri niya kay Aguinaldo nang nása poder pa siya ng gobyerno nito, pero sa bandang hulí ay inalipusta na niya.

Mula Hunyo 1898 hanggang sa kasagsagan ng himagsikan, bahagi si Mabini ng gobyerno ni Aguinaldo. Siya pa nga ang pangunahing tagapáyo ni Aguinaldo. Marami sa mga kautusang nilagdaan ni Aguinaldo ay si Mabini ang nagbalangkas. Sa pangkalahatan, kung nagtagumpay ang himagsikan at ang gobyerno ni Aguinaldo, bahagi rin sa tagumpay si Mabini.

Kayâ nga lámang, bumagsak ang himagsikan at ang gobyerno ni Aguinaldo. Bahagi rin dapat ng pagbagsak at paninisi si Mabini. Tutal, naging malaki naman ang papel na ginampanan niya sa gobyerno ni Aguinaldo.

Pero, ano ang ginawa ni Mabini? Sa halip na akuin at makibahagi sa kabiguan ng himagsikan at gobyerno ni Aguinaldo, nag-ala-Poncio Pilato siya. Naghugas-kamay sa harapan ng madla. Iniligtas niya ang kanyang sarili sa pamamagitan ng katakot-takot na pangyuyurak sa dangal ni Aguinaldo:

Wala siyang kasalanan. Wala siyang kinalaman. Huwag siyang sisihin. Si Aguinaldo ang may kasalanan ng lahat. Si Aguinaldo ang dapat usigin. Mámamatáy-tao. Sakim. Gahaman. Hidhid. Si Aguinaldo, si Aguinaldo, si Aguinaldo.

Ganyan din ang ginawa ni Artemio Ricarte. Nanduro ng iba, at inilayo ang sarili sa pang-uusig ng madla.

 

 

Sanggunian

 

Apolinario Mabini, The Philippine Revolution, Maynila: National Historical Commission, 1969, p. 63. Salin sa Ingles ni Leon Ma. Guerrero.

 

The Letters of Apolinario Mabini, Maynila: National Heroes Commission, 1965, pp. 81, 132, 135, 201.

 

Bayani Ba Si Hen. Antonio Luna?

 

 

Bayani ba si Hen. Antonio Luna? Ano ba ang lagay niya sa ating kasaysayan?

 

 

1. Walang panalong heneral

 

Si Luna raw ang pinakamabagsik at pinakamatapang na Pilipinong heneral. Ngunit hindi siya kailanman nagwagi ng kahit na isang laban man lámang noong Himagsikan laban sa Espanya (1896-98) at Digmaang Pilipino-Amerikano (1899-1906).

 

Hindi siya tulad ni Hen. Emilio Aguinaldo na nagwagi laban sa mga hukbong Espanyol sa Labanan sa Imus, Cavite (Set. 5, 1896); Labanan sa Binakayan, Cavite (Nob. 9-11, 1896); at Labanan sa Bundok Puray, Montalban (Hunyo 14, 1897).

 

Hindi rin siya tulad ni Hen. Gregorio Del Pilar na nagwagi laban sa mga hukbong Amerikano sa Labanan sa Quingua, Bulacan (Abril 23, 1899).

 

 

2. Abusadong heneral at mámamátay-tao

 

Si Luna ay mainitin ang ulo, mahilig manampal ng mga nakakasagutan niya, at walang paggalang sa karapatang pantao. Pinatunayan ito mismo ni Apolinario Mabini sa isang liham kay Aguinaldo na may petsang ika-6 ng Marso 1899:

 

“Mr. President: Many complaints have been directed to us here against the abuses committed by General Luna. People say that he published an edict a few days ago threatening to shoot without due process of law those who would violate his orders. In Bocaue, he ordered a Chinese shot without due process of law. …”

 

 

3. Mahinang Lider

 

Si Luna ay walang sapat na kaalaman sa pakikipagdigma. Ang may sabi nito ay si Mabini mismo, sa isa pang liham kay Aguinaldo na may petsang ika-7 ng Marso 1899:

 

“Mr. President: Do not offer Luna the undersecretaryship of war, which was formerly the directorship, because we need for that post someone who understands office work, the organization of the army, and the laws governing war. …

 

“If he is not good for the army, the less he will be for the office, because he is a despot. …

 

“He is a chemist and knows something about trenches, but he will not do for politics and law.”

 

Ilan lámang ang mga iyan ang tungkol sa pagkatao ni Luna. Kayâ, masasabi bang bayani siya?

 

 

Sanggunian

 

The Letters of Apolinartio Mabini, Maynila: National Heroes Commission, 1965, pp. 132, 135.

My Response to Pepe’s “Clarifying a misconception on the definition of “‘Filipino’”

This is my response to the blog Clarifying a misconception on the definition of “Filipino” posted on August 30, 2015, by Pepe. The blog seems to be a debunking of my own blog Ang Malaking Pagkakamali ni Renato Constantino sa kanyang aklat na The Philippines: A Past Revisited, which I posted on my webpage on August 14, 2015. I will respond in English, since Pepe’s blog was written in that language. But please be sympathetic with my English, for it is not my first language and I lack mastery of it.

 

 

The Gist

 

The gist of my own blog is to point out historian Renato Constantino’s colossal blunder in his popular book The Philippines: A Past Revisited (Quezon City: Tala Publishing Services, 1975). This is what Constantino exactly exposes in the said book:

 

“There were five principal social classes in Philippine society during this period. At the top of the social pyramid were the peninsulares, Spaniards who came from Spain and who were given the choice positions in the government. Next in line were the creoles or insulares – Spaniards born in the Philippines who considered themselves sons of the country. They were the original ‘Filipinos’ (p. 124).”

 

“The first Filipinos were the Españoles-Filipinos or creoles – Spaniards born in the Philippines. They alone were called Filipinos (p. 151).”

 

The “period” Constantino speaks about was until the middle of the 19th century.

 

For Constantino, the creoles or insulares (Spaniards born in the Philippines) were the original Filipinos, the first Filipinos, and until the middle of the 19th century the only ones called Filipinos. Were this true, then the creoles or insulares were the first people to be called Filipinos.

 

Such allegation clearly rams against the records of history.

 

In the books of Spanish priests Pedro Chirino (1604), Francisco Colin (1663), Francisco Ignacio Alcina (1668), and Juan Francisco de San Antonio (1738), the natives of the Philippines were called naturales (natives), nativos (natives), indios (Easterners), and Filipinos (native-born inhabitants of the Philippines).

 

It was Chirino—in his book which he wrote beginning in 1590 and which was published in 1604—who was the first to use the term Filipino to refer to the natives of the Philippines.

 

Hence, Constantino’s allegation that the insulares were the original Filipinos, the first Filipinos, and until the middle of the 19th century the only ones called Filipinos is a fatal error.

 

 

Las Islas Filipinas

 

On his blog, Pepe says:

 

 

“To my observation, Royeca and Regalado did not tell us the complete definition of the term Filipino. Although they did share primary sources showing how the word Filipino was defined during the early years of our country’s vassalage under the Spanish monarchy, I wonder if they even bothered to ask themselves WHY the early Filipinos were called as such. I ask WHY because the name Filipino is NOT EVEN INDIGENOUS, meaning to say, the term does not come from any native language like that of the Tagálogs, the Visayans, the Aetas, etc.

 

“To further emphasize this: the term Filipino is not a Tagálog word. The term Filipino is not a Visayan word. The term Filipino is certainly not an Aeta word. And so on and so forth. The name Filipino is Spanish, thus the impossibility of the notion that the demonym used for the indios (as the indigenous were generally referred to at that time) had some natural or indigenous etymological imprint whatsoever. Due to this, Royeca and Regalado must now categorically point out WHY Fr. Chirino called the natives as Filipinos. Certainly, there must be a reason why the good friar called them as such.”

 

The Spaniards called the natives Filipinos because they were the native inhabitants of las Islas Filipinas—the official name that the Spaniards had given to the archipelago. Since las Islas Filipinas was already the name of the archipelago, it was only natural for the Spaniards to call its natives Filipinos.

 

That the term Filipino is not indigenous is very obvious because it came from the Spanish name of the archipelago—las Islas Filipinas. Its being very obvious instantly renders useless any effort of pointing out that it is not a Tagalog, Visayan, or any other native word.

 

 

Natives: “We are Filipinos!”

 

On his blog, Pepe challenges:

 

“And, to reiterate, while both of them successfully pointed out that Fr. Chirino called Tagálogs, Visayans, Aetas, etc. as Filipinos, can they also point out any indigenous individual who called himself a Filipino during the Spanish times?”

 

Jose Rizal and his fellow natives of the Philippines called themselves Filipinos while living and studying in Spain and other countries in Europe. They were the first generation of natives of the Philippines who called themselves Filipinos. In a letter to his Austrian friend Ferdinand Blumentritt dated April 13, 1887, Rizal said:

 

“They are creole young men of Spanish descent, Chinese half-breeds, and Malayans; but we call ourselves only Filipinos” (The Rizal-Blumentritt Correspondence. Centennial Edition, Part 1, Manila: Jose Rizal National Centennial Commission, 1961, p. 72).

 

 

Insulares

 

On his blog, Pepe charges:

 

“In addition, Both Royeca and Regalado are also proven wrong when they implied, wittingly or unwittingly, that the insulares or Spaniards born in the islands were not called Filipinos at any time in our history.”

 

I have not indirectly or directly made it appear that the insulares were never called Filipinos. I was disputing Constantino’s claim that the insulares were the first, the original, and until the 1850’s the only ones called Filipinos.

 

 

Peninsulares: The First Filipinos?

 

In blatantly claiming on his blog that the peninsulares were the first Filipinos, Pepe relied entirely on a poem written by an insular, Luis Rodríguez Varela of Tondo, Manila, in 1812.

 

Varela’s edict that the first Filipinos were the vassals of Spain is frighteningly incorrect. He must not have read the accounts of Spanish missionaries, which categorically proved that the natives of the Philippines were the first people to be called Filipinos.

 

Poems belong to the ambit of creative literature. They can be purely fictional. And so utilizing them as a source for one bold historical claim—like the peninsulares were the original Filipinos—is an amateurish and slapdash crack at historiography.

 

I have a little more to say about this matter on my other blog, The Term Filipino: A Question of Identity.

The Term Filipino: A Question of Identity

The term Filipino was first used in the 1590’s, and the first time it was used it referred to the Tagalogs, Visayans, Aetas, and other natives of the Philippines. Thus, it is safe to state that the natives of the Philippines themselves, being the first people to be called Filipinos, were the first Filipinos and the original Filipinos.

The first usage of the term can be found in the book Relación de las Islas Filipinas, which the Spanish Jesuit missionary Fr. Pedro Chirino wrote beginning in 1590 and which was published in Rome, Italy, in 1604.

The other books that also used the term to refer to the natives of the Philippines were Labor Evangelica (Madrid, 1663) by Fr. Francisco Colin; Historia de las islas e indios de Bisayas … 1668 (Samar, 1668) by Fr. Ignacio Francisco Alcina; and Descripción de las islas Philipinas (Manila, 1738) by Fr. Juan Francisco de San Antonio. The missionaries also called, aside from Filipino,  the natives naturales (natives), nativos (natives), and indios (Easterners). Those terms became the unifying identities of the natives.

However, since the Spaniards were bigots, most of them preferred the term indio to refer to the natives during their rule of the Philippines (1565-1898). They used it to demean the natives by giving it bad connotations like “monkeys,” “uneducated,” and “undeserving of civilization.”

A Question of Identity

The manner of using the term Filipino to refer to the natives of the Philippines is similar to the manner of giving a new-born baby his name.

When a baby is born, his parents give him a name; for example, Mark. Although the baby is not yet conscious that his name is Mark and that he is thus called, that name is already his identity. It would be senseless to assert that because the baby is not yet aware of his name, his name is not yet his identity and that his name will only become his identity once he becomes aware that it is indeed his name.

Only the brainless will say: “This baby is named Mark, but his name is not yet his identity because being a baby, he is not yet aware of his name.”

When the Spaniards called the natives of the Philippines Filipinos during the early decades of their rule, the term Filipinos became one of the identities of the natives, even if the natives were not yet aware that they were already called thus and that it was already one of their new collective names as one people.

The Baby Has Grown: “We are Filipinos!”

In the 1880’s, Jose Rizal and his fellow natives of the Philippines living and studying in Spain and other countries in Europe called themselves Filipinos. In a letter to his Austrian friend Ferdinand Blumentritt dated April 13, 1887, Rizal said:

“They are creole young men of Spanish descent, Chinese half-breeds, and Malayans; but we call ourselves only Filipinos” (The Rizal-Blumentritt Correspondence. Centennial Edition, Part 1, Manila: Jose Rizal National Centennial Commission, 1961, p. 72).

Being the first generation of enlightened Filipinos, Rizal and his fellow natives of the Philippines staying in Europe felt that they needed a common identity to refer to themselves; thus, they called themselves Filipinos. The term evidently meant “natives of the Philippines.” They were the first natives of the Philippines to call themselves thus.

It was only in the 1880’s that the natives had become conscious that the term Filipinos was their common identity and that they should call themselves thus.

The baby had grown and finally become aware of his identity.

An Outlandish Language

When the Spanish colonial officials called the archipelago las Islas Filipinas, that designation became the name of the archipelago. If someone will claim that “the Spaniards already called the archipelago las Islas Filipinas, but it was not yet the name of the archipelago,” then he is banging his head against a thick, concrete wall.

One would be speaking a nebulous language, if he stubbornly insists on erecting the following inutile claims:

“The natives were already called Filipinos, but they were not yet called Filipinos.”

“The natives were already called Filipinos in the early decades of Spanish rule, but they must only be called Filipinos beginning in the 1880’s—when they finally became conscious that their identity was Filipinos.”

"Veneration Without Verifying:" Ang mga Pagkakamali ni Renato Constantino sa kanyang sanaysay na “Veneration Without Understanding”

“Ang táong nagpapaniwala sa sabi-sabi, walang bait sa sarili.”

—Matandang salawikaing Tagalog

Noong ika-30 ng Disyembre 1969, ang historyador na si Renato Constantino ang nagbigay ng panayam sa Ikatlong Lektura kay Rizal. Ang layunin ng panayam ay patunayan na si Jose Rizal daw ay American-sponsored national hero o ang pinili ng mga mananakop na Amerikano na maging ang pambansang bayani ng Pilipinas. Sa kalaunan, ang panayam ay inilathala bílang sanaysay sa anyong librito.

Ayon kay Constantino:

“It was Governor William Howard Taft who in 1901 suggested to the Philippine Commission that the Filipinos be given a national hero.”

Ano ang pinagbatayan ni Constantino sa sinabi niyang iyon? Ang isang editoryal ng lingguhang magasing Philippines Free Press, na nalathala sa ika-10 pahina ng isyu nito noong ika-28 ng Disyembre 1946. Ang buong editoryal ay nasusulat nang ganito:

 

“‘And now gentlemen, you must have a national hero.’

 

“In these fateful words, addressed by then Civil Governor Wm. H. Taft to the Filipino members of the civil commission ¾ Pardo de Tavera, Legarda, and Luzurriaga ¾ lay the genesis of Rizal day, which the Filipino people celebrate next Monday.

 

“In the subsequent discussion in which the rival merits of revolutionary heroes were considered, the final choice—now universally acclaimed a wise one—was Rizal. And so was history made.”

Ang Editoryal ng Philippines Free Press

 

Ano naman ang pinagbatayan ng sumulat ng nasabing editoryal ng Philippines Free Press? Wala. Basta sinabi lámang ng editoryal na iyon na may nangyari raw na púlong noong 1901, na pinili raw ni Taft na si Rizal ang maideklarang pambansang bayani, at ang pagkakadeklara raw na iyon ni Taft ang siyang pinagmulan ng Araw ni Rizal (Rizal Day). Walang anumang binanggit na sanggunian bílang patunay—ni katiting na talâbaba (footnote) o talâdulo (endnote).

 

Ayon sa editoryal, sinabi raw ni Taft sa isang púlong na ang mga Pilipino ay dapat magkaroon ng isang pambansang bayani, at ang mga salitang iyon daw ni Taft (“And now gentlemen, you must have a national hero”) ang siyang pinagmulan ng Araw ni Rizal.

 

Kung ang mga salitang “And now gentlemen, you must have a national hero” ay nauwi sa pagkakatatag ng Araw ni Bonifacio, Araw ni Mabini, o Araw ni Del Pilar, lilitaw na si Andres Bonifacio, Apolinario Mabini, o Marcelo del Pilar ang pinili ni Taft na maging ang pambansang bayani.

 

Subalit dahil ang mga salitang iyon ni Taft ay nauwi raw sa pagkakatatag ng Araw ni Rizal, pinalilitaw ng editoryal na pinili ni Taft na si Rizal ang maging pambansang bayani. At upang malaman ng publiko at maging pormal ang pagkakapili kay Rizal, dapat ay ideklara ni Taft—bílang ang Amerikanong Gobernador Sibil noon ng Pilipinas—sa pamamagitan ng isang batas, proklamasyon, o anupamang katulad na dokumento na si Rizal nga ang opisyal na pinili na maging ang pambansang bayani ng Pilipinas.

 

 

 

 

Ang Historyograpiya

Ang historyograpiya ay ang pamamaraan ng pananaliksik at pagsusulat ng mga aklat, sanaysay, o iba pang akda sa kasaysayan. Ayon sa disiplinang ito, kung may sasabihin o isusulat na paksa sa kasaysayan ang isang historyador o sinupamang tao, dapat ay may sasangguniin siyang mga batayan bílang mga patunay sa kanyang sasabihin o isusulat. At ang kanyang mga batayan ay dapat na mga primary sources (pangunahing sanggunian).

Ang mga halimbawa ng mga primary sources ay ang mga kautusan, proklamasyon, at batas na inisyu ng mga pinunò ng bansa at mga tanggapan ng pamahalaan; mga liham sa pagitan ng mga tao; at mga talaarawan. Ang ilang konkretong halimbawa ng mga primary sources:

Proklamasyon Blg. 652, serye ng 1934—ang dokumento na nagpoproklama sa sampaguita bílang ang pambansang bulaklak ng Pilipinas; nilagdaan ito ni Gobernador Heneral Frank Murphy noong 1934.

Kautusang Tagapagpaganap Blg. 134—ang atas na nagpoproklama sa Tagalog bílang ang basehan ng wikang pambansa; nilagdaan ito ni Pang. Manuel L. Quezon noong ika-30 ng Disyembre 1939.

Proklamasyon Blg. 1081—ang dokumento na nagpoproklama sa pag-iral ng batas militar sa Pilipinas; nilagdaan ito ni Pang. Ferdinand E. Marcos noong ika-21 ng Setyembre 1972.

Ang mga primary sources na ganyan ang dapat pagbatayan ng isang historyador sa kanyang sasabihin o isusulat na paksa. Kung wala namang makitang primary sources ang isang historyador para sa kanyang paksa, maaari siyang sumangguni sa mga secondary sources (ikalawang sanggunian).

Ang mga secondary sources ay ang mga aklat o artikulo na isinulat ng ibang historyador. Subalit upang maging kapani-paniwala ang mga secondary sources, ang mga ginamit dapat na batayan ng mga ito ay mga primary sources. Kung hindi gumamit ng mga primary sources, hindi kapani-paniwala ang mga secondary sources na iyon.

Ang Unang Pagkakamali ni Constantino

Ang sumulat ng editoryal na iyon sa Philippines Free Press ay nakagawa ng isang mabigat na pagkakamali sa historyograpiya, dahil wala siyang anumang pinagbatayan sa kanyang sinabi. Basta sinabi lámang niya na ganoon ang mga nangyari noong 1901. Ang editoryal na iyon ay hindi isang primary source kundi isang secondary source, at bílang isang secondary source ay hindi iyon kapani-paniwala, dahil wala ngang anumang batayan.

Nahulog naman si Constantino sa mabigat na pagkakamaling iyon, dahil ang naturang editoryal ang kanyang ginawang batayan sa pagsasabing si Rizal ang pinili ni Taft na maging ang pambansang bayani.

Dapat ang pinagbatayan ni Constantino ay ang batas o proklamasyon mismo ni Taft na nilagdaan nito at nagsasabing pinili nito si Rizal na maideklarang pambansang bayani. Subalit walang ganoong dokumento, dahil walang nilagdaan si Taft na batas, proklamasyon, o anupamang dokumento na nagdedeklara kay Rizal bílang ang pambansang bayani. Wala.

Ang Ikalawang Pagkakamali ni Constantino

May isang napakahalaga at napakarikit na dokumento sa kasaysayan ng Pilipinas—ang cautusan o decreto na nilagdaan ni Pang. Emilio Aguinaldo noong ika-20 ng Disyembre 1898. Ang kautusang iyon ay nagdedeklara sa ika-30 ng Disyembre bílang isang pambansang araw ng pagluluksa upang gunitain ang kadakilaan ni Rizal at iba pang bayaning Pilipino.

Ang kautusan ding iyon ang kauna-unahang batas na nagdedeklara sa ika-30 ng Disyembre bílang isang pambansang pista opisyal. Ang mga sumunod na batas tungkol sa Araw ni Rizal ay pagsang-ayon na lámang sa tradisyon na pinasimulan ng kautusang iyon—ang paggunita sa ika-30 ng Disyembre bílang isang pambansang pista opisyal.

Hindi sumangguni si Constantino sa dokumentong iyon, o hindi talaga niya alam na may ganoong dokumento. O maaaring nabása naman niya iyon, subalit iniwasang niyang banggitin iyon sa kanyang lektura upang marahil ay hindi mabatid ng kanyang mga tagapakinig na mayroon paláng ganoong dokumento.

Kayâ, nahulog na naman si Constantino sa isa pang pagkakamali: Ang umayuda sa pagpapakalat sa sabi-sabi na ang pasya raw ni Taft na ideklarang pambansang bayani si Rizal ang siyang pinagmulan ng Araw ni Rizal.

Ang Ikatlong Pagkakamali ni Constantino

Ayon pa sa sanaysay ni Constantino, pinili raw ng mga Amerikano si Rizal na maging ang pambansang bayani, dahil salungat siya sa kasarinlan at madugong pakikibaka. Papabor daw ang ganoong imahe ni Rizal sa pananakop ng Amerika, dahil magsisilbing halimbawa iyon sa mga Pilipino na huwag lumaban sa Amerika. Kayâ, hindi raw hinikayat ng mga Amerikano na dakilain ang iba pang bayaning Pilipino. Ayon nga kay Constantino:

“The public image that the Americans desired for a Filipino national hero was quite clear. They favored a hero who would not run against the grain of American colonial policy. … The heroes who advocated independence were therefore ignored. For to have encouraged a movement to revere Bonifacio or Mabini would not have been consistent with American colonial policy.”

Si Rizal daw ang dapat dakilaing bayani. At ang mga katulad nina Bonifacio at Mabini ay dapat isantabi, dahil salungat at banta ang mga ito sa patakarang pananakop ng Amerika.

Pinayagang Maging Bayani si Bonifacio

Sa panahon ng pananakop ng Amerika sa Pilipinas (1898-1946), hindi lámang si Rizal ang dinakila bílang bayani. Maging ang mapusok at mapanghimagsik na si Bonifacio ay pinayagan ng mga Amerikano na dakilain. Ang mga sumusunod na batas at hakbang ay isinagawa upang opisyal na maitanghal na isang dakilang bayani si Bonifacio:

1. Akta Publika Blg. 2760—ang batas na magpapagawa ng isang Pambansang Monumento ni Bonifacio sa Lungsod ng Caloocan. Nilagdaan ito ng Amerikanong Gobernador Heneral na si Francis B. Harrison upang ganap na maging batas noong 1918.

2. Akta Publika Blg. 2946—ang batas na nagdedeklara sa ika-30 ng Nobyembre  (araw ng kapanganakan ni Bonifacio) bílang Araw ni Bonifacio (Bonifacio Day), dahil ayon sa batas na ito, si Bonifacio raw ang “bayaning pangalawa kay Rizal” at “bayani sa gawaing para sa kalayaan at kasarinlan.” Nilagdaan din ito ni Harrison upang maging ganap nang batas noong 1921.

3. Akta Publika Blg. 3602—ang batas na naglalaan ng ₱97,000 para sa Pambansang Monumento ni Bonifacio sa Caloocan. Nilagdaan naman ito ng Amerikanong Gobernador Heneral na si Dwight F. Davis upang maging ganap na ring batas noong 1929.

4. Nob. 30, 1933—Binigyang-parangal na ang bágong-gawa na Pambansang Monumento ni Bonifacio sa Caloocan.

Malinaw na pinayagan ng mga mananakop na Amerikano na ituring si Bonifacio na isang bayani. Kung banta si Bonifacio at ang kanyang diwang mapanghimagsik sa pananakop ng Estados Unidos sa Pilipinas, kung ang imahe ni Bonifacio ay ang makipaglaban para sa kalayaan at kasarinlan, at kung hindi hinikayat ng mga Amerikano na dakilain bílang bayani si Bonifacio, bakit opisyal na naitanghal si Bonifacio hindi lámang bílang isang bayani kundi bílang isang “bayani sa gawaing para sa kalayaan at kasarinlan?”

Kayâ, ang sinabi ni Constantino na isinantabi at hindi pinayagang dakilain ang mga bayaning katulad ni Bonifacio ay isang pagkakamali. Malakas at hindi kasi mabubuwag ang mga patunay na ginawang isang bayani si Bonifacio sa panahon ng pananakop ng Amerika, at ang mga mananakop na pinunòng Amerikano pa ang nag-apruba sa mga batas na opisyal na nagtatanghal kay Bonifacio bílang isang bayani.

Veneration Without Verifying

Marami pang matitisod na pagkakamali sa sanaysay ni Constantino, gaya ng pagsipi niya sa aklat na Between Two Empires (New Haven and London: Yale University Press, 1965) ni Theodore Friend, at ang paratang niya na si Rizal daw ay salungat sa kasarinlan at madugong pakikibaka. Hindi na tinalakay pa ang mga iyon dito, nang hindi na mapahaba nang husto ang blog na ito.

Ang sanaysay ni Constantino ay naging napakatanyag na, at ginagamit na ito ng maraming galít kay Rizal bílang awtoritatibong patunay sa kanilang paninirà kay Rizal na ito raw ay American-sponsored national hero. Ang pagtanggap sa sanaysay na ito ay nagmimistula nang veneration without verifying (lubusang paniniwala, pagtitiwala, at paghanga nang hindi muna inaalam kung kapani-paniwala ba ang mga pinagbatayan nito).

Ang veneration without verifying ay isang bulag na pagsamba, dahil ang mga naniniwala sa sanaysay ni Constanino ay hindi man lámang isipin na:

1. Walang anumang patunay na may naganap na púlong noong 1901 upang maghalal ng pambansang bayani ng Pilipinas, gaya ng minutes of the proceedings (mga talâ ng mga naganap) sa púlong na iyon, dahil hindi naman talaga naganap ang púlong na iyon.

2. Walang nilagdaan si Taft na batas, proklamasyon, o anupamang dokumento na nagdededeklara kay Rizal bílang ang pambansang bayani.

3. Ang Araw ni Rizal ay isang tradisyon na itinatag ng mga Pilipino (hindi ng mga Amerikano) sa pamamagitan ng isang kautusan ni Aguinaldo noong ika-20 ng Disyembre na nagdedeklara sa ika-30 ng Disyembre bílang isang pambansang pista opisyal.

4. At ang mga paninirà na ipinupukol kay Rizal—na si Rizal daw ay American-sponsored national hero, dahil ang mga batas daw na nagtatanghal sa kanya bílang pambansang bayani ay inaprubahan daw ng mga Amerikano—ay maipupukol din kay Bonifacio, dahil ang mga batas na opisyal na nagtatanghal kay Bonifacio bílang isang bayani ay inaprubahan ng mga Amerikano.

Maling Pangangatwiran

Payag na payag ang mga sumasamba sa sanaysay ni Constantino kung si Rizal ang sinisiraan na American-sponsored national hero. Subalit kung si Bonifacio na ang tinawag na American-sponsored hero, paglapastangan na raw iyon kay Bonifacio. Kung silá ang mamumukol kay Rizal, ikinatutuwa nila. Kung ibinabalik na kay Bonifacio ang mga ipinupukol nila kay Rizal, paninirà at ugaling talangka na raw iyon.

At ang pagiging American-sponsored national hero ni Rizal ay hindi na raw kailangan ng mga patunay. Basta ganoon na raw iyon. Samantalang si Bonifacio raw ay itinuturing nang bayani bago pa dumating ang mga Amerikano, at ang bagay na iyan ay hindi na rin daw kailangan ng mga patunay. Basta ganoon na rin daw iyon.

Anong uri ng mga argumento ang mga iyan? Patas at makatwiran ba?

Mga Dakilang Pilipino

Mga dakilang bayaning Pilipino sina Rizal at Bonifacio, at ang mga kababayan nila mismo ang kumilala at nagtanghal sa kanila bílang mga bayani, hindi ang mga Amerikano. Kung may sinang-ayunan man na mga batas ang mga mananakop na Amerikano na opisyal na nagtatanghal sa kanila bílang mga bayani, ang mga Pilipino naman ang nakaisip at nagpanukala sa mga batas na iyon.

Hangaan natin ang ating mga bayani, at pahalagahan ang kanilang mga ambag sa ating bansa at kasaysayan, sa halip na magpapaniwala táyo sa mga sabi-sabi na wala namang matitibay na patunay, gaya ng Veneration Without Understanding ni Renato Constantino.

Talâsanggunian

Constantino, Renato. Veneration Without Understanding (1969).

Public Laws, Annotated. Lungsod ng Quezon: Unibersidad ng Pilipinas. Sulpicio Guevarra, patnugot.

“They Chose Rizal,” Philippines Free Press (Maynila) Disyembre 28, 1946, p. 10.