Opisyal na Nagkaroon ng Araw ni Rizal Dahil sa Isang Pilipino

OPISYAL na nagkaroon ng pagdiriwang ng Araw ni Rizal (Rizal Day), dahil sa isang batas na inaprubahan ng isang pambansang lider na Pilipino.

Noong ika-20 ng Disyembre 1898, nilagdaan ni Pang. Emilio Aguinaldo ang isang cautusan o decreto na nagdedeklara sa ika-30 ng Disyembre (araw ng kamatayan ni Jose Rizal) bílang isang pambansang araw ng pagluluksa.

Si Aguinaldo ang pangulo noon ng Gobierno Revolucionario (Panghimagsikang Pamahalaan), ang pambansang pamahalaan ng mga Pilipino. Itinatag ang pamahalaang iyon noong ika-23 ng Hunyo 1898, sa Kawit, Cavite, at mula noong Setyembre 1898 ay nakahimpil na iyon sa Malolos, Bulacan.

Ang kautusang iyon ni Aguinaldo ang kauna-unahang batas na nagtatakda sa ika-30 ng Disyembre bílang isang pambansang pista opisyal. Ang mga sumunod na batas tungkol sa Araw ni Rizal ay pagsang-ayon at pagsunod na lámang sa pinasimulan ng kautusang iyon—ang pagdiriwang sa ika-30 ng Disyembre bílang isang pambansang pista opisyal.

Ang Kautusan

Ang naturang kautusan ni Aguinaldo ay may teksto sa Espanyol at Tagalog. Naririto ang buong teksto niyon sa Tagalog:

GOBIERNO REVOLUCIONARIO NANG FILIPINAS

________________

CAUTUSAN

G. EMILIO AGUINALDO AT FAMY

Presidente nang Gobierno Revolucionario nang Filipinas at Pañgulong General nang Caniyang Hocbo.

Sa paglingap sa ninanasá nang bayang Filipinas, at paghaha-yag nang mahal at dalisay niyang adhica, ay iniuutos co:

Una. Alang-alang sa manga daraquilang filipinong uagás magsilingap sa tinubuang bayan na si Dr. Rizal at iba pa, na pinasaquitan nang lumipas nang capangyarihang castila, ay itinuturing na arao nang paglulucsa nang boong sangcapuluan ang ica 30 nang Diciembre.

Icalaua. Dahil dito’y mulá pa sa tanghali ng ica 29, hangang sa tanghalian ng ica 30, ay ilalad-lad ang ating bandila hangang calahatian lamang ng tagdang, pinacatandá nang pag lulucsá.

Icatlo. Sa maghapon ng ica 30 ng Diciembre ay ualang pasoc ang lahat ng sacop nang Gobierno Revolucionario.

Icalat at ihayag ito upang matahó nang lahat.

Lagda sa Malolos nang ica 20 nang Diciembre nang 1898.

Emilio Aguinaldo

Ang kautusang ito ni Aguinaldo ay unang nalathala sa ikalawang pahina ng pahayagang Republica Filipina sa isyu nito noong ika-24 ng Disyembre 1898.

Ang Pagdiriwang ng Unang Opisyal na Araw ni Rizal

Noong Biyernes, ika-30 ng Disyembre 1898, ipinagdiwang ang kauna-unahang opisyal na Araw ni Rizal. Pangunahing isinagawa ito sa Malolos. Ang mga sumusunod ang isinagawang aktibidad para sa natatanging araw na ito:

1. Mula tanghali ng ika-29 ng Disyembre hanggang sa tanghali ng sumunod na araw, inilagay sa kalahating tagdan ang watawat ng Pilipinas.

2. Walang pasok sa lahat ng tanggapan ng pamahalaan sa buong maghapon ng ika-30 ng Disyembre.

3. Sa gabi ng ika-30 ng Disyembre, nagdaos ang Club Filipino ng isang programang musikal-pampanitikan sa Maynila. Sa programang iyon, binása ang ilang tula ni Rizal, at may mga binigkas na talumpati tungkol sa búhay at mga akdang pampulitika ni Rizal.

4. At ang mga panghimagsikang pahayagang La Independencia at Republica Filipina ay naglabas ng mga espesyal na isyu noong ika-29 at 30 ng Disyembre, ayon sa pagkakasunod, upang dakilain ang natatanging araw na ito. Inilathala sa mga isyu na iyon ang ilang sanaysay at tula ni Rizal, at mga artikulong pumupuri sa búhay at kadakilaan ni Rizal.

Ang mga Anti-Rizal

Ang mga anti-Rizal ay ang mga táong galít kay Rizal at sa pagiging pambansang bayani nito. At dahil galít, marami ang mga ipinupukol nilang paninirà kay Rizal.

Ang pinakatanayag sa mga paninirà nila ay si Rizal daw ay American-sponsored national hero o ang pinili ng mga mananakop na Amerikano na maging ang pambansang bayani. Noong 1901, nagpúlong daw ang mga awtoridad na Amerikano at ang mga kasabwat nilang elitistang Pilipino upang pumili ng pambansang bayani ng Pilipinas. Ang púlong na iyon ay pinangasiwaan daw ni William Howard Taft, ang Amerikanong Gobernador Sibil ng Pilipinas.

Pinagpilian daw nila sina Rizal, Bonifacio, Aguinaldo, Mabini, del Pilar, at iba pa. Matapos ang mga deliberasyon, pinili raw mismo ni Taft si Rizal na maideklarang pambansang bayani. Ang pagkakadeklara raw na iyon ni Taft ang siyang pinagmulan ng Araw ni Rizal.

Ang mga patunay kung totoo man na nangyari ang púlong na iyon ay ang minutes of the proceedings (mga talâ ng mga pangyayari) sa púlong na niyon at ang batas mismo na nilagdaan ni Taft at nagdedeklara kay Rizal bílang ang pambansang bayani.

Subalit hanggang ngayon, ang mga anti-Rizal ay wala pang maipakita ni isang katiting na dokumentong ganoon, lalo na ang batas na di-umano’y nilagdaan ni Taft at nagdedeklara kay Rizal bílang ang pambansang bayani. Nangamamatay na lámang ang marami sa mga anti-Rizal na hindi napatutunayan ang kanilang mga paninirà kay Rizal.

Ang Nagdudumilat na Katotohanan

Walang anumang dokumento na makapagpapatunay na may naganap noong 1901 na isang púlong na di-umano’y naghalal sa magiging pambansang bayani ng Pilipinas, at walang nilagdaan si Taft na batas, proklamasyon, o anupamang dokumento na nagdedeklara kay Rizal bílang ang pambansang bayani.

Ang nagdudumilat na katotohanan ay isang pambansang lider na Pilipino ang lumagda sa kauna-unahang batas na nagtatanghal sa ika-30 ng Disyembre bílang isang pambansang pista opisyal (hindi isang Amerikano), at mga Pilipino ang nagpasimula sa pagdiriwang ng pista opisyal na iyon (hindi ang mga Amerikano).

Subalit pilit itong itinatanggi ng mga anti-Rizal, dahil sa hangad nilang matadyakan si Rizal mula sa pagiging pambansang bayani nito. Anuman ang gawing paninirà nila kay Rizal, mananaig pa rin ang katotohanan.

Talâsanggunian

Cautusan ni Hen. Emilio Aguinaldo na may petsang ika-20 ng Disyembre 1898, Republica Filipina, Dis. 24, 1898 (Mandaloyon), p. 2.

F. G. “El Luto Nacional.” La Independencia (Maynila) Disyembre 31, 1898, p. 2.

Guevarra, Sulpicio. The Laws of the First Philippine Republic. Maynila: National Historical Institute, 1994.

“La Velada del Club Filipino.” La Independencia (Maynila) Disyembre 31, 1898, p. 2.

Public Laws, Annotated. Una at Ikalawang Tomo. Lungsod ng Quezon: Unibersidad ng Pilipinas. Pinamatnugutan ni Sulpicio Guevarra.

Villadez, P. P. “Notas de la semana.” La Independencia (Maynila) Disyembre 31, 1898, p. 1. ●

Renato Constantino’s Erroneous Interpretation of the Philippine Independence Proclamation Document on June 12, 1898

ON the afternoon of Sunday, June 12, 1898, from the front windows of his house in Cavite el Viejo (now Kawit), Cavite, Gen. Emilio Aguinaldo proclaimed Philippine independence from Spanish rule through cries of “Viva la independencia” (Long live independence). The event was witnessed by government officials, military officers, soldiers, and town residents. As a written proof of the proclamation, a document titled Acta de la proclamación de independencia del pueblo Filipino (Act of Proclamation of Independence of the Filipino People) was signed by more than 100 persons.

In his popular book The Philippines: A Past Revisited (Quezon City: Tala Publishing Services, 1975), historian Renato Constantino claimed that what was proclaimed on June 12, 1898, was not full independence but a protectorate. Protectorate means a territory, colony, or nation under the sovereignty or rule of another nation. Below is Constantino’s affirmation on p. 211 of his book.

“Part of the declaration says:

“And summoning as witness of the rectitude of our intentions, the Supreme Judge of the Universe, and under the protection of the Mighty and Humane North American nation, we proclaim and solemnly declare, in the name and by authority of the inhabitants of all these Philippine Islands, that they are and have the right to be free and independent, that they be free from all submission to the Crown of Spain, that every political tie between the two is and must be completely severed and annulled. . . .

“As the passage indicates, while the June 12 statement was a declaration of independence from Spain, it put the United States in the special position of protector of that independence.”

For Constantino, the passage “under the protection of the Mighty and Humane North American Nation” meant that the United States became the protector of Philippine independence, and so the heading of this subject in his book is “Protectorate Proclaimed” (p. 211).

 

Misinterpretation

What an erroneous interpretation.

If that passage and the entire Acta are read carefully, it would clearly be seen that it was not independence which was under American protection, but we: the signers of the document or the Filipino revolutionary leaders. While summoning God as witness and while under the protection of the United States, they (the signers) declared independence. It’s very clear, isn’t it?

And summoning as witness of the rectitude of our intentions, the Supreme Judge of the Universe, and under the protection of the Mighty and Humane North American nation, we proclaim and solemnly declare … .

There was no protectorate proclaimed. The Acta itself clarified that the Philippine Islands, “like all free and independent States, … have the full authority to declare war, conclude peace, celebrate mercantile treaties, contract alliances, regulate commerce, and realize all other acts and things that all Independent States have the right to do.”

The phrase all free and independent states put the Philippines on an equal footing—not under—with all free and independent nations of the world, including the United States.

Aguinaldo clarified that in his proclamation of January 5, 1899:

“I sincerely declare that never in Singapore, Hong Kong, or even here in the Philippines have I ever favored any treaty, by word or in writing, to recognize the sovereignty of America in this land (La Independencia, January 5, 1899, p. 1).”

Below is my published essay on this matter.

 

 

May Dalawang Mukha si Apolinario Mabini, ang Dakilang Lumpiya, este, Lumpo palá

 

 

Nang si Apolinario Mabini ay bahagi pa ng pamahalaan ni Hen. Emilio Aguinaldo (mula Hunyo 1898 hanggang Disyembre 1899), may mga sinasabi siya tungkol kay Hen. Antonio Luna na sagaran niyang pinaninindigan.

 

Sa isang liham kay Aguinaldo na may petsang ika-6 ng Marso 1899, sinabi ni Mabini:

 

“Mr. President: Many complaints have been directed to us here against the abuses committed by General Luna. People say that he published an edict a few days ago threatening to shoot without due process of law those who would violate his orders. In Bocaue, he ordered a Chinese shot without due process of law. …

 

“If you can put another in his place, it would be much better.”

 

Sa isa pang liham kay Aguinaldo na may petsang ika-7 ng Marso 1899, idinagdag ni Mabini:

 

“Mr. President: Do not offer Luna the undersecretaryship of war, which was formerly the directorship, because we need for that post someone who understands office work, the organization of the army, and the laws governing war. …

 

“If he is not good for the army, the less he will be for the office, because he is a despot. …

 

“He is a chemist and knows something about trenches, but he will not do for politics and law.”

 

Nang mapatay si Luna ng mga tauhan ni Aguinaldo noong ika-5 ng Hunyo 1899, halos magalak si Mabini. Sa isang liham kay Dr. Isidoro de Santos na may petsang ika-25 ng Hulyo 1899, sinabi ni Mabini:

 

“Among us, although I deplore and condemn the violent death of Luna, his demise had warded off a threatening tempest. Luna aimed high, convinced maybe that he was more cultured than ‘Puno’ (Aguinaldo) … That is why he aspired to the presidency of the Council with the portfolio of war.”

 

Nag-iba ang Ihip ng Hangin

 

Nang si Mabini ay nadakip ng mga mananakop na Amerikano at itinapon sa Guam (mula Enero 1900 hanggang Peb. 1902), at sa gayon ay wala na sa gobyerno ni Aguinaldo, iba na ang mga sinasabi niya tungkol kay Luna at maging kay Aguinaldo mismo. Sa kanyang aklat na La Revolucion Filipina (Ang Himagsikang Pilipino), na inumpisahan niyang isulat nang nása Guam siya, sinabi niya:

 

“To say that if Aguinaldo, instead of killing Luna, had supported him with all his power, the Revolution would have triumphed, would be presumption indeed, but I have not the least doubt that the Americans would have had a higher regard for the courage and military abilities of the Filipinos. Had Luna been alive, I am sure that Otis’s mortal blow would have been parried or at least timely prevented, and Mr. Aguinaldo’s unfitness for military command would not have been exposed so clearly….

 

“To sum it up, the Revolution failed because it was badly led; because its leader won his post by reprehensible rather than meritorious acts; because instead of supporting the men most useful to the people, he made them useless out of jealousy.”

 

Lumpiya nga

 

Iyan si Mabini, ang paninindigan ay hindi matibay at malambot—para ngang lumpiya. Dalawa ang ipinakita niyang mukha sa kasaysayan: Todo-suporta dati kay Aguinaldo, pero sa bandang hulí ay pakasumpa-sumpa na niya ito.

 

Ang hinuha ng marami, nagbago raw ng pananaw si Mabini nang nása Guam na siya, dahil nakasalamuha raw niya roon ang mga tao na nakaaalam tungkol sa nangyari kina Aguinaldo at Andres Bonifacio. Doon na raw talagang nalaman ni Mabini ang mga tunay na pangyayari; kayâ, kinondena na niya si Aguinaldo mula noon.

 

Hindi ito katanggap-tanggap. Nang nása poder pa ni Aguinaldo, alam ni Mabini ang alitan sa pagitan nina Aguinaldo at Bonifacio. Alam din niya na may kinalaman si Aguinaldo sa pagkakapatay kay Bonifacio.

 

Noong Nobyembre o Disyembre 1898, tumanggap si Mabini ng isang liham mula kay Emilio Jacinto, ang dáting kanang-kamay ni Bonifacio. Gustong magpatalâ ni Jacinto bílang mag-aaral ng abugasya sa Pamantasan ng Pilipinas sa Malolos, Bulacan, ang himpilan ng pamahalaan ni Aguinaldo. Nagtatanong ito kay Mabini kung maaari siyang makapag-aral doon, nang hindi magagambala ni Aguinaldo at ng mga kakampi nito.

 

Sumagot naman si Mabini kay Jacinto sa isang liham na may petsang ika-17 ng Disyembre 1898. Sinabi niyang may inutusan siyang isang tao upang tanungin si Aguinaldo tungkol sa “mga nangyari sa nakaraan.” Sumagot naman si Aguinaldo na maaring magpunta sa Malolos si Jacinto nang walang sinumang mananakit dito. Idinagdag ni Mabini na sinabi pa ni Aguinaldo na kalimutan na raw ang lahat ng mga nangyari sa nakaraan.

 

Tipikal na Politiko

Ang sa akin naman, isang tipikal na politiko si Mabini. Nang nása poder pa siya ni Aguinaldo, at nakikinabang sa kapangyarihan ng pamahalaan, todo-suporta siya kay Aguinaldo. Subalit nang wala na siya sa gobyerno, at wala nang napakikinabangang anumang yaman ng pamahalaan, kinondena na niya si Aguinaldo.

 

Katulad na katulad siya ng maraming politiko sa panahon natin ngayon.

 

 

Poncio Pilato

 

Bukod sa pagiging isang tipikal na politico, si Mabini ay sa ring Poncio Pilato.

 

Kaduda-duda kasi kung bakit nagpasirko-sirko sa kanyang pananaw kay Aguinaldo itong si Mabini. Pakapuri-puri niya kay Aguinaldo nang nása poder pa siya ng gobyerno nito, pero sa bandang hulí ay inalipusta na niya.

Mula Hunyo 1898 hanggang sa kasagsagan ng himagsikan, bahagi si Mabini ng gobyerno ni Aguinaldo. Siya pa nga ang pangunahing tagapáyo ni Aguinaldo. Marami sa mga kautusang nilagdaan ni Aguinaldo ay si Mabini ang nagbalangkas. Sa pangkalahatan, kung nagtagumpay ang himagsikan at ang gobyerno ni Aguinaldo, bahagi rin sa tagumpay si Mabini.

Kayâ nga lámang, bumagsak ang himagsikan at ang gobyerno ni Aguinaldo. Bahagi rin dapat ng pagbagsak at paninisi si Mabini. Tutal, naging malaki naman ang papel na ginampanan niya sa gobyerno ni Aguinaldo.

Pero, ano ang ginawa ni Mabini? Sa halip na akuin at makibahagi sa kabiguan ng himagsikan at gobyerno ni Aguinaldo, nag-ala-Poncio Pilato siya. Naghugas-kamay sa harapan ng madla. Iniligtas niya ang kanyang sarili sa pamamagitan ng katakot-takot na pangyuyurak sa dangal ni Aguinaldo:

Wala siyang kasalanan. Wala siyang kinalaman. Huwag siyang sisihin. Si Aguinaldo ang may kasalanan ng lahat. Si Aguinaldo ang dapat usigin. Mámamatáy-tao. Sakim. Gahaman. Hidhid. Si Aguinaldo, si Aguinaldo, si Aguinaldo.

Ganyan din ang ginawa ni Artemio Ricarte. Nanduro ng iba, at inilayo ang sarili sa pang-uusig ng madla.

 

 

Sanggunian

 

Apolinario Mabini, The Philippine Revolution, Maynila: National Historical Commission, 1969, p. 63. Salin sa Ingles ni Leon Ma. Guerrero.

 

The Letters of Apolinario Mabini, Maynila: National Heroes Commission, 1965, pp. 81, 132, 135, 201.

 

Walang Dagdag-Bawas sa Kumbensiyon sa Tejeros noong 1897

NAGANAP ang kauna-unahang halalan para sa pambansang pamunuan ng mga Pilipino sa isang púlong noong ika-22 ng Marso 1897 sa Brgy. Tejeros, San Francisco de Malabon, Cavite. Ang púlong na iyon ay dinaluhan ng mga pinuno ng mga Katipunerong taga-Maynila at taga-Cavite. Kilala na ito ngayon sa kasaysayan bilang ang Kumbensiyon sa Tejeros. Sa púlong na iyon, nahalal ang mga sumusunod:

 

Emilio Aguinaldo, Pangulo

 

Mariano Trias, Pangalawang Pangulo

 

Artemio Ricarte, Komandante Heneral ng Hukbo

 

Emiliano Riego de Dios, Direktor ng Digmaan

 

Andres Bonifacio, Direktor ng Interyor

 

Sa pagkapangulo, pinakamahigpit na magkalaban si Bonifacio, ang Supremo ng Katipunan, at si Aguinaldo, ang heneral na kinikilala nang lider ng nakararami sa mga Caviteño dahil sa mga tagumpay nito sa pakikipagdigma laban sa mga puwersang Espanyol mula nang mag-umpisa ang himagsikan noong Agosto 1896. Ang kinauwian ng botohan ay si Aguinaldo ang nahalal na kauna-unahang pangulo ng bansa. Samantalang napunta kay Bonifacio ang isang di-kasinghalagang posisyon.

 

Ang naturang púlong ay pinangasiwaan mismo ni Bonifacio. Wala roon si Aguinaldo, dahil ito ay nása Brgy. Pasong Santol, Imus, at naghahanda laban sa paglusob ng mga hukbong Espanyol. Si Bonifacio at ang iba pang Manileñong Katipunero ay sinusuportahan ng Magdiwang, ang sanggunian ng mga Katipunero sa Noveleta, Cavite. Nása likuran naman ni Aguinaldo ang Magdaló, ang sanggunian ng mga Katipunero sa Kawit, Cavite.

 

Nadungisan ang halalang ito, dahil sa iba’t ibang paratang na lumitaw doon mismo sa halalang iyon. May dalawang paratang na hindi naman naganap sa kumbensiyong iyon, subalit sa kalaunan ay lumabas na na naganap nga iyon doon. Ang dalawang iyon ay ang mga sumusunod:

 

Una. Bago raw naganap ang botohan, namudmod ang Magdalong si Daniel Tirona at ang mga kasama nito ng mga papel na gagawing balota sa botohan. May nakasulat na raw na pangalan sa mga papel na iyon—ang pangalan ni Aguinaldo. Kayâ, nang tapos na ang bilangan ng mga boto, natural lámang na si Aguinaldo ang mananalo. Dinaya raw si Bonifacio.

 

Ikalawa. Si Bonifacio raw ang nakakuha ng pangalawang pinakamaraming boto sa pagkapangulo, sunod kay Aguinaldo; kayâ, nagpanukala si Severino de las Alas, isang Madiwang, na si Bonifacio na ang ideklarang pangalawang pangulo. Subalit dahil walang umayon o sumalungat sa mosyon ni de las Alas, ipinasya ni Bonifacio na ituloy na ang halalan para sa pagkapangalawang pangulo, kung saan muling natalo si Bonifacio.

 

Ang dalawang paratang na ito ay mga salaysay ni Heneral Artemio Ricarte, na ginawa niya ilang taon matapos mangyari ang Kumbensiyon sa Tejeros. Ang mga salaysay na ito ay nagbunsod sa ilan na magsabing noong araw pa raw, uso na ang dagdag-bawas sa ating mga halalan.

 

 

Ang mga Tunay na Nangyari, ayon kay Bonifacio

 

Ganoon ba talaga ang mga naganap sa Tejeros? May mga namudmod ng mga balota bago ang halalan, nakasulat na ang pangalan ni Aguinaldo sa mga balotang iyon, nagbotohan, nagbilangán ng mga boto, at may idineklarang panalo?

 

Tunghayan natin ang mga sumusunod na bahagi ng liham ni Bonifacio kay Emilio Jacinto na may petsang ika-24 ng Abril 1897 (sa orihinal na pagkakasulat):

 

“Sapagka’t ang karamihan sa Pulong na itó ay minagaling na itayô ang isang Pamahalaan (Gobierno), bagama’t ipinauunawâ ko na ito’y hindi mangyayari sapagka’t wala doon ang pinakakatawan ng taga ibang hukuman at bukod pa sa ito’y ipinagsabi ko na mayroon nǧ pinagkayarian sa Pulong na ginawa sa bayan nǧ Imus; ang lahat ng ito’y niwawalan kabuluhan nǧ karamihan at di umano’y sa kagipitan tinatawid nǧmga bayang ito’y ay wala nǧpanahon ay makapag aantabay pa na dumating ang taga ibang bayan at yaong Pulong na guinawa sa Imus ay wala rin kabuluhan sapagka’t di ko nagawa ng Acta. Gayon ma’y akin ipinagsabi sa lahat na kaharap sa Pulong na yaon na kung kalooban nǧ mǧa taung bayan ang siyang masusunod na makapangyayari sa paghahalal ng mga Pinuno ako’y sumasanǧayon.

 

“Nǧ gawin ang paghahalal ay lumabás na Presidente de la República ay si M. Emilio Aguinaldo, Vice Presidente ay si M. Mariano Trias, General en Jefe si M. Artemio Ricarte, Director de guerra M. Emiliano R. de Dios. Ito’y isinigaw na lamang sapagka’t gabi na.

 

“Gayondin naman isinigaw akong pinagkaisahan Director del Interior na ipinag viva pa gaya nǧ ibang nahalal; datapuwa’t nǧ ito’y matapos na at sinimulan ang paghahalal nǧDirector de Hacienda si M. Daniel Tirona ay nagsabing may sumisigaw na ihalal sa katungkulan Director del Interior si M. José del Rosario; tuloy ipinagsabi na ang katungkulan Director del Interior ay totoong mabigat at kinakailangan ang isang marunong ang tungkulan nito, ito’y sinabi kapagkatapos na ipagturing na hindi sa paghamak niya sa akin.

 

“Ang kasagutan ko sa kanya ay sa lahat nǧ katungkulan yaon ay kinakailangan ang taong marunong, datapuwa’t sino ang wika ko sa nangagsilabas ang kanyang maituturong marunong? Gayon ma’y sumigaw rin ng ganito: Isigaw ninyo anya Director del Interior Jose del Rosario, Abogado! Wala rin sumusunod sa kanya hangan sa makaapat na ulitin kundi mangilan ngilan at sigaw rin ay ako.

 

“Sa kaguluhang itó ang Presidente nǧ Magdiwang ay ipinahayag na yao’y hindi kapulungan nǧ mǧa taong mahal, kaya’t sinabi niya na walang kabuluhan ang doo’y mǧa pinagusapan.

 

“Bukod dito’y bago sinimulan ang paghahalal ay natuklasan ko ang mǧa panguupat nǧ ilan taga Imus na di umano’y di nararapat na sila’y pamunuan ng taga ibang bayan. Kaya’t ipinaghahalal na maging Presidente ay si Capitan Emilio. Kapagkarakang ito’y nabatid ko ay akin sinabi rin na ang kapulungang iyon ay totoong marumi sapagka’t gayon ang ipinamamarali ako’y inahihibo sa tawo at itinanong ko na kung ibig nilang isa-isahin kong ituro nǧdaliri ang gumagawa nǧgayon ay aking ituturo, ang karamiha’y sumagot ng huwag na.

 

“Sinabi ko rin naman na kapag hindi nasunod ang talagang kálooban nang bayan ay hindi ako makakikilala sa kanino pa mang Pinuno lumabas at kapag di ako kumilala ay di rin naman kikilalanin nǧ mǧa tagarian sa atin. Ang lumabas na general na si M. Artemio Ricarte ay isinigaw rin sa kapulungang yaon na ang kanyang pagkahalal ay sa masamang paraan.”

 

 

Ang Pagkakasunod ng mga Pangyayari

 

Ang mga sinabing ito ni Bonifacio ay isang pangunahing talâ at saksi tungkol sa mga naganap sa halalang iyon. Makabubuti kung hihimayin ang mga pagkakasunod ng mga pangyayari, ayon sa liham mismo ni Bonifacio:

 

1. Itinutulak ng karamihan o mayorya sa púlong na iyon ang pagtatatag ng isang bagong pamahalaan na papalit sa Katipunan.

 

2. Tutol si Bonifacio sa bagay na iyon, subalit dinaig siya ng mayorya.

 

3. Naitatag ang isang bagong pamahalaan—isang republika.

 

4. Naghalalan para sa mga pinuno ng bagong pamahalaang iyon.

 

5. Ang paraan ng paghahalal ay idinaan na lámang sa pamamagitan ng pagsigaw ng pangalan ng kandidato, dahil sumapit na ang gabi.

 

6. Nahalal sina Aguinaldo, Trias, Ricarte, Riego de Dios, at Bonifacio sa kani-kanilang posisyon.

 

7. Tinutulan ni Tirona ang pagkakahalal kay Bonifacio.

 

8. Nagkasagutan sina Bonifacio at Tirona.

 

9. Isinigaw ni Tirona ang pangalan ni Jose del Rosario bílang Direktor ng Interyor nang apat na ulit.

 

10. Nanaig ang pasya ng nakararami na si Bonifacio ang ihalal; iilan lámang ang sumigaw para kay del Rosario.

 

11. Dahil sa kaguluhang iyon, pinawalang-bisa ni Mariano Alvarez, ang pangulo ng Magdiwang, ang mga napagkayarian sa pulong na iyon.

 

12. Ipinaalam ni Bonifacio sa mga naroroon na marumi ang pulong na iyon, dahil may mga táong nangangampanya laban sa kanya bago naganap ang botohan. Tinanong niya ang mga delegado kung gustong nilang ituro niya kung sino-sino ang mga táong iyon, subalit sinabi ng mga ito na huwag na.

 

13. Ipinaalam pa ni Bonifacio na kung hindi masusunod ang tunay na pasya ng bayan, hindi niya kikilalanin ang mga nahalal sa pulong na iyon.

 

14. Idinagdag naman ni Ricarte na ang pagkakahalal sa kanya ay sa marumi ring paraan.

 

Batay sa mga talâng ito, malinaw kung paano isinagawa ang halalan: pasigaw. Katulad ito ng pasigaw na pagboto ng “oo” o “hindi” na ginagawa sa mga batasan sa iba’t ibang bansa. Mga halimbawa:

 

“Ang mga panig sa mosyon ay sumigaw ng OO!”

 

“Ang mga hindi panig sa mosyon ay sumigaw ng HINDI!”

 

Ganyan din ang nangyari sa halalan sa Tejeros. Pasigaw ang pagboto, at walang anumang balota na sinulatan, binása, at binilang. Ang pinakamalakas na pangalang isinisigaw ay ang siyang naihahalal. Ganito ang paghahalal ng pangulo:

 

“Isigaw na Presidente si Emilio Aguinaldo!” panukala ng isang delegado.

 

“Emilio Aguinaldo!” sagot ng mayorya. “Viva!”

 

Ganyan din ang paraan ng paghahalal ng pangalawang pangulo, komandante heneral ng Hukbo, direktor ng digmaan, at direktor ng interyor. Sa pagtutol ni Tirona sa pagkakahalal ni Bonifacio, ganito ang naganap na tagpo:

 

“Ihalal na Director del Interior si Jose del Rosario,” sabi ni Tirona. “Totoong mabigat na tungkulin ito, at dapat ay isang marunong ang humawak nito. Ito’y hindi dahil sa paghamak ko sa inyo, Señor Bonifacio.”

 

“Sa mga lumabas na nahalal,” sangga ni Bonifacio, “sino sa kanila ang maituturo mong marunong?”

 

“Isigaw na Director del Interior si Jose del Rosario! Abogado!” banat ni Tirona.

 

“Jose del Rosario!” katig ng mangilan-ngilang delegado.

 

“Andres Bonifacio!” giit ng mayorya. “Viva!”

 

Malinaw ang ganoong sistema ng halalan sa Kumbensiyon sa Tejeros. Kayâ, ang paratang ni Ricarte na nagkadayaan daw o nagkadagdag-bawas daw sa pagbilang ng mga boto sa halalang iyon ay isang malaking kasinungalingan, dahil wala nga ni isa mang balota na ginamit at binilang doon.

 

 

Talasanggunian

 

Bonifacio, Andres, Liham kay Emilio Jacinto na may petsang ika-24 ng Abril 1897.

 

Ricarte, Artemio, Memoirs of General Artemio Ricarte, Maynila: Pambansang Komisyong Pangkasaysayan, 1965.