Opisyal na Nagkaroon ng Araw ni Rizal Dahil sa Isang Pilipino

OPISYAL na nagkaroon ng pagdiriwang ng Araw ni Rizal (Rizal Day), dahil sa isang batas na inaprubahan ng isang pambansang lider na Pilipino.

Noong ika-20 ng Disyembre 1898, nilagdaan ni Pang. Emilio Aguinaldo ang isang cautusan o decreto na nagdedeklara sa ika-30 ng Disyembre (araw ng kamatayan ni Jose Rizal) bílang isang pambansang araw ng pagluluksa.

Si Aguinaldo ang pangulo noon ng Gobierno Revolucionario (Panghimagsikang Pamahalaan), ang pambansang pamahalaan ng mga Pilipino. Itinatag ang pamahalaang iyon noong ika-23 ng Hunyo 1898, sa Kawit, Cavite, at mula noong Setyembre 1898 ay nakahimpil na iyon sa Malolos, Bulacan.

Ang kautusang iyon ni Aguinaldo ang kauna-unahang batas na nagtatakda sa ika-30 ng Disyembre bílang isang pambansang pista opisyal. Ang mga sumunod na batas tungkol sa Araw ni Rizal ay pagsang-ayon at pagsunod na lámang sa pinasimulan ng kautusang iyon—ang pagdiriwang sa ika-30 ng Disyembre bílang isang pambansang pista opisyal.

Ang Kautusan

Ang naturang kautusan ni Aguinaldo ay may teksto sa Espanyol at Tagalog. Naririto ang buong teksto niyon sa Tagalog:

GOBIERNO REVOLUCIONARIO NANG FILIPINAS

________________

CAUTUSAN

G. EMILIO AGUINALDO AT FAMY

Presidente nang Gobierno Revolucionario nang Filipinas at Pañgulong General nang Caniyang Hocbo.

Sa paglingap sa ninanasá nang bayang Filipinas, at paghaha-yag nang mahal at dalisay niyang adhica, ay iniuutos co:

Una. Alang-alang sa manga daraquilang filipinong uagás magsilingap sa tinubuang bayan na si Dr. Rizal at iba pa, na pinasaquitan nang lumipas nang capangyarihang castila, ay itinuturing na arao nang paglulucsa nang boong sangcapuluan ang ica 30 nang Diciembre.

Icalaua. Dahil dito’y mulá pa sa tanghali ng ica 29, hangang sa tanghalian ng ica 30, ay ilalad-lad ang ating bandila hangang calahatian lamang ng tagdang, pinacatandá nang pag lulucsá.

Icatlo. Sa maghapon ng ica 30 ng Diciembre ay ualang pasoc ang lahat ng sacop nang Gobierno Revolucionario.

Icalat at ihayag ito upang matahó nang lahat.

Lagda sa Malolos nang ica 20 nang Diciembre nang 1898.

Emilio Aguinaldo

Ang kautusang ito ni Aguinaldo ay unang nalathala sa ikalawang pahina ng pahayagang Republica Filipina sa isyu nito noong ika-24 ng Disyembre 1898.

Ang Pagdiriwang ng Unang Opisyal na Araw ni Rizal

Noong Biyernes, ika-30 ng Disyembre 1898, ipinagdiwang ang kauna-unahang opisyal na Araw ni Rizal. Pangunahing isinagawa ito sa Malolos. Ang mga sumusunod ang isinagawang aktibidad para sa natatanging araw na ito:

1. Mula tanghali ng ika-29 ng Disyembre hanggang sa tanghali ng sumunod na araw, inilagay sa kalahating tagdan ang watawat ng Pilipinas.

2. Walang pasok sa lahat ng tanggapan ng pamahalaan sa buong maghapon ng ika-30 ng Disyembre.

3. Sa gabi ng ika-30 ng Disyembre, nagdaos ang Club Filipino ng isang programang musikal-pampanitikan sa Maynila. Sa programang iyon, binása ang ilang tula ni Rizal, at may mga binigkas na talumpati tungkol sa búhay at mga akdang pampulitika ni Rizal.

4. At ang mga panghimagsikang pahayagang La Independencia at Republica Filipina ay naglabas ng mga espesyal na isyu noong ika-29 at 30 ng Disyembre, ayon sa pagkakasunod, upang dakilain ang natatanging araw na ito. Inilathala sa mga isyu na iyon ang ilang sanaysay at tula ni Rizal, at mga artikulong pumupuri sa búhay at kadakilaan ni Rizal.

Ang mga Anti-Rizal

Ang mga anti-Rizal ay ang mga táong galít kay Rizal at sa pagiging pambansang bayani nito. At dahil galít, marami ang mga ipinupukol nilang paninirà kay Rizal.

Ang pinakatanayag sa mga paninirà nila ay si Rizal daw ay American-sponsored national hero o ang pinili ng mga mananakop na Amerikano na maging ang pambansang bayani. Noong 1901, nagpúlong daw ang mga awtoridad na Amerikano at ang mga kasabwat nilang elitistang Pilipino upang pumili ng pambansang bayani ng Pilipinas. Ang púlong na iyon ay pinangasiwaan daw ni William Howard Taft, ang Amerikanong Gobernador Sibil ng Pilipinas.

Pinagpilian daw nila sina Rizal, Bonifacio, Aguinaldo, Mabini, del Pilar, at iba pa. Matapos ang mga deliberasyon, pinili raw mismo ni Taft si Rizal na maideklarang pambansang bayani. Ang pagkakadeklara raw na iyon ni Taft ang siyang pinagmulan ng Araw ni Rizal.

Ang mga patunay kung totoo man na nangyari ang púlong na iyon ay ang minutes of the proceedings (mga talâ ng mga pangyayari) sa púlong na niyon at ang batas mismo na nilagdaan ni Taft at nagdedeklara kay Rizal bílang ang pambansang bayani.

Subalit hanggang ngayon, ang mga anti-Rizal ay wala pang maipakita ni isang katiting na dokumentong ganoon, lalo na ang batas na di-umano’y nilagdaan ni Taft at nagdedeklara kay Rizal bílang ang pambansang bayani. Nangamamatay na lámang ang marami sa mga anti-Rizal na hindi napatutunayan ang kanilang mga paninirà kay Rizal.

Ang Nagdudumilat na Katotohanan

Walang anumang dokumento na makapagpapatunay na may naganap noong 1901 na isang púlong na di-umano’y naghalal sa magiging pambansang bayani ng Pilipinas, at walang nilagdaan si Taft na batas, proklamasyon, o anupamang dokumento na nagdedeklara kay Rizal bílang ang pambansang bayani.

Ang nagdudumilat na katotohanan ay isang pambansang lider na Pilipino ang lumagda sa kauna-unahang batas na nagtatanghal sa ika-30 ng Disyembre bílang isang pambansang pista opisyal (hindi isang Amerikano), at mga Pilipino ang nagpasimula sa pagdiriwang ng pista opisyal na iyon (hindi ang mga Amerikano).

Subalit pilit itong itinatanggi ng mga anti-Rizal, dahil sa hangad nilang matadyakan si Rizal mula sa pagiging pambansang bayani nito. Anuman ang gawing paninirà nila kay Rizal, mananaig pa rin ang katotohanan.

Talâsanggunian

Cautusan ni Hen. Emilio Aguinaldo na may petsang ika-20 ng Disyembre 1898, Republica Filipina, Dis. 24, 1898 (Mandaloyon), p. 2.

F. G. “El Luto Nacional.” La Independencia (Maynila) Disyembre 31, 1898, p. 2.

Guevarra, Sulpicio. The Laws of the First Philippine Republic. Maynila: National Historical Institute, 1994.

“La Velada del Club Filipino.” La Independencia (Maynila) Disyembre 31, 1898, p. 2.

Public Laws, Annotated. Una at Ikalawang Tomo. Lungsod ng Quezon: Unibersidad ng Pilipinas. Pinamatnugutan ni Sulpicio Guevarra.

Villadez, P. P. “Notas de la semana.” La Independencia (Maynila) Disyembre 31, 1898, p. 1. ●

Opisyal na Nagkaroon ng Araw ni Bonifacio Dahil sa Isang Amerikano

OPISYAL na nagkaroon ng pagdiriwang ng Araw ni Bonifacio (Bonifacio Day), dahil sa isang batas na inaprubahan ng isang mananakop na pinunòng Amerikano.

Noong 1921, nilagdaan ng Amerikanong Gobernador Heneral na si Francis B. Harrison ang batas (Akta Publika Blg. 2946) na nagdedeklara sa ika-30 ng Nobyembre (araw ng kapanganakan ni Bonifacio) bílang Araw ni Bonifacio, dahil ayon sa batas na ito, si Bonifacio ang “bayaning pangalawa kay Rizal” at “bayani sa gawaing para sa kalayaan at kasarinlan.”

Ang batas na iyon na nilagdaan ni Harrison ang kauna-unahang batas na nagtatakda sa ika-30 ng Nobyembre bílang isang pambansang pista opisyal. Ang mga sumunod pang batas tungkol sa Araw ni Bonifacio ay pagtalima na lámang sa pinasimulan ng batas na iyon—ang pagdiriwang sa ika-30 ng Nobyembre bílang isang pista opisyal.

Ang Paggawa ng mga Batas

Sa panahon ng pananakop ng Estados Unidos sa Pilipinas (1898-1946), ang kagawaran ng pamahalaan na may kapangyarihang magpanukala, magbalangkas, at magpása ng mga batas ay ang batasan na tinatawag na Philippine Assembly (Kapulungan ng Pilipinas) noong 1907-16, Philippine Legislature (Batasan ng Pilipinas) noong 1916-35, National Assembly (Batasang Pambansa) noong 1935-40, at Congress (Kongreso) noong 1940-46. Ang mga kasapi nito ay mga Pilipino na inihahalal ng mga botanteng Pilipino.

Subalit ang may kapangyarihan na sang-ayunan o i-veto (hindi aprubahan) ang isang panukalang batas ay ang Gobernador Heneral na Amerikano, na siya ring tumatayông pinunò ng Pilipinas. Kung sang-ayon ang Gobernador Heneral sa isang panukalang batas ng mga mambabatas, lalagdaan niya iyon upang maging ganap nang batas. Kung ibe-veto niya, hindi magiging batas ang isang panukalang batas.

Sa panahon ng panunungkulan ni Harrison bílang gobernador heneral (1913-21), limang panukalang batas ng Philippine Legislature ang kanyang nai-veto. Ang pumalit sa kanya na si Leonard Wood ay may nai-veto na 16 na panukalang batas sa unang taon nito. Mahigit 100 panukalang batas ang nai-veto lahat ni Wood sa loob ng kanyang panunungkulan (1921-27).

Inaprubahan ng Isang Amerikano

Si Sen. Lope K. Santos ang nagpanukala sa Batasan ng Pilipinas ng isang batas na magdedeklara sa ika-30 ng Nobyembre bílang Araw ni Bonifacio. At si Harrison ang nag-apruba sa panukalang batas na iyon.

Kung hindi nilagdaan ni Harrison, hindi magiging batas ang panukalang iyon. At kung sakaling ang panukalang batas na iyon ni Santos ay napabílang sa limang batas na nai-veto ni Harrison, hindi talaga magkakaroon ng Araw ni Bonifacio. Subalit dahil nga sa pagsang-ayon at lagda ng isang mananakop na pinunòng Amerikano, nagkaroon ng gayong pista opisyal.

Ang Opisyal na Pagtatanghal kay Bonifacio Bilang Bayani

Upang opisyal na maitanghal na bayani ang isang tao, may mga batas na ipinapása at ipinatutupad ang pamahalaan. Hindi kasi maaaring ang isang dakilang tao ay manatiling bayani sa salita lámang. Kailangang maging opisyal ang pagkilala ng pamahalaan at sambayanan sa pagiging bayani niya sa pamamagitan ng mga batas.

Ang mga sumusunod na batas at hakbang ay isinagawa upang opisyal nang maitanghal na isang bayani si Bonifacio:

1. Akta Publika Blg. 2760—ang batas na magpapagawa ng isang Pambansang Monumento ni Bonifacio sa Lungsod ng Caloocan. Nilagdaan ito ng Amerikanong Gobernador Heneral na si Francis B. Harrison upang ganap na maging batas noong 1918.

2. Akta Publika Blg. 2946—ang batas na nagdedeklara sa ika-30 ng Nobyembre  (araw ng kapanganakan ni Bonifacio) bílang Araw ni Bonifacio (Bonifacio Day), dahil ayon sa batas na ito, si Bonifacio nga raw ang “bayaning pangalawa kay Rizal” at “bayani sa gawaing para sa kalayaan at kasarinlan.” Nilagdaan nga rin ito ni Harrison upang maging ganap nang batas noong 1921.

3. Akta Publika Blg. 3602—ang batas na naglalaan ng ₱97,000 para sa Pambansang Monumento ni Bonifacio sa Caloocan. Nilagdaan naman ito ng Amerikanong Gobernador Heneral na si Dwight F. Davis upang maging ganap na ring batas noong 1929.

4. Nob. 30, 1933—Binigyang-parangal na ang bágong-gawa na Pambansang Monumento ni Bonifacio sa Caloocan.

Isang Kasinungalingan

May isang kasinungalingan tungkol kay Bonifacio na matagal nang ipinakakalat ng ilang tao. Noong panahon ng pananakop ng Estados Unidos sa Pilipinas, hindi raw pinayagan ng mga Amerikano na maideklarang isang bayani si Bonifacio, dahil banta raw sa pananakop ng Estados Unidos ang imahe niyang mapanghimagsik.

Kapag ginaya raw ng mga Pilipino ang imahe ni Bonifacio, magrerebelde raw silá laban sa pananakop ng Estados Unidos. Kayâ, sa pangkalahatan, hindi raw hinikayat ng mga Amerikano na dakilain bílang bayani si Bonifacio. Ipinagwalang-bahala at isinantabi raw siya.

Subalit kítang-kítang naman mula sa mga talâ ng kasaysayan na pinayagan ng mga mananakop na Amerikano na ituring si Bonifacio na isang bayani. Kung banta si Bonifacio at ang kanyang diwang mapanghimagsik sa pananakop ng Estados Unidos sa Pilipinas, kung ang imahe ni Bonifacio ay ang makipaglaban para sa kalayaan at kasarinlan, at kung hindi hinikayat ng mga Amerikano na dakilain bílang bayani si Bonifacio, bakit pumayag ang mga Amerikano na si Bonifacio ay:

1. Maitanghal bílang ang “bayaning pangalawa kay Rizal” at “bayani sa gawaing para sa kalayaan at kasarinlan”?

2. Magkaroon ng isang pambansang pistal opisyal?

3. Maging isa sa dadalawang Pilipino na may pambansang pista opisyal (ang isa pa ay si Rizal)?

4. Magkaroon ng isang pambansang monumento—monumento na makikíta at titingalain ng mga Pilipino?

5. At maging isa sa dadalawang Pilipino na may pambansang monumento (ang isa pa ay si Rizal)?

Mga Argumento

Ang argumento ng mga anti-Rizal ay si Rizal daw ay American-sponsored national hero o ang pinili ng mga Amerikano na maging pambansang bayani, dahil naging pambansang bayani raw siya sa panahon ng pananakop ng mga Amerikano at mga Amerikano raw ang nag-apruba sa kanyang pagiging pambansang bayani. Kung susundan ang argumentong iyan, mabubuo ang panibagong argumento na ito:

Dahil naitanghal si Bonifacio bílang isang bayani sa panahon ng pananakop ng mga Amerikano, at mga awtoridad na Amerikano pa ang sumang-ayon sa pagtatanghal sa kanya bílang isang bayani, masasabi bang si Bonifacio ay isang American-sponsored hero o bayaning ang pagiging bayani ay inimbento ng mga Amerikano?

Talâsanggunian

Agoncillo, Teodoro A. History of the Filipino People. Lungsod ng Quezon: R.P. Garcia Publishing Co., 1960.

Public Laws, Annotated. Lungsod ng Quezon: Unibersidad ng Pilipinas. Sulpicio Guevarra, patnugot.

Zaide, Gregorio F. The Pageant of Philippine History. Ikalawang Tomo. Maynila: Philippine Education Company, 1979. ●

"Veneration Without Verifying:" Ang mga Pagkakamali ni Renato Constantino sa kanyang sanaysay na “Veneration Without Understanding”

“Ang táong nagpapaniwala sa sabi-sabi, walang bait sa sarili.”

—Matandang salawikaing Tagalog

Noong ika-30 ng Disyembre 1969, ang historyador na si Renato Constantino ang nagbigay ng panayam sa Ikatlong Lektura kay Rizal. Ang layunin ng panayam ay patunayan na si Jose Rizal daw ay American-sponsored national hero o ang pinili ng mga mananakop na Amerikano na maging ang pambansang bayani ng Pilipinas. Sa kalaunan, ang panayam ay inilathala bílang sanaysay sa anyong librito.

Ayon kay Constantino:

“It was Governor William Howard Taft who in 1901 suggested to the Philippine Commission that the Filipinos be given a national hero.”

Ano ang pinagbatayan ni Constantino sa sinabi niyang iyon? Ang isang editoryal ng lingguhang magasing Philippines Free Press, na nalathala sa ika-10 pahina ng isyu nito noong ika-28 ng Disyembre 1946. Ang buong editoryal ay nasusulat nang ganito:

 

“‘And now gentlemen, you must have a national hero.’

 

“In these fateful words, addressed by then Civil Governor Wm. H. Taft to the Filipino members of the civil commission ¾ Pardo de Tavera, Legarda, and Luzurriaga ¾ lay the genesis of Rizal day, which the Filipino people celebrate next Monday.

 

“In the subsequent discussion in which the rival merits of revolutionary heroes were considered, the final choice—now universally acclaimed a wise one—was Rizal. And so was history made.”

Ang Editoryal ng Philippines Free Press

 

Ano naman ang pinagbatayan ng sumulat ng nasabing editoryal ng Philippines Free Press? Wala. Basta sinabi lámang ng editoryal na iyon na may nangyari raw na púlong noong 1901, na pinili raw ni Taft na si Rizal ang maideklarang pambansang bayani, at ang pagkakadeklara raw na iyon ni Taft ang siyang pinagmulan ng Araw ni Rizal (Rizal Day). Walang anumang binanggit na sanggunian bílang patunay—ni katiting na talâbaba (footnote) o talâdulo (endnote).

 

Ayon sa editoryal, sinabi raw ni Taft sa isang púlong na ang mga Pilipino ay dapat magkaroon ng isang pambansang bayani, at ang mga salitang iyon daw ni Taft (“And now gentlemen, you must have a national hero”) ang siyang pinagmulan ng Araw ni Rizal.

 

Kung ang mga salitang “And now gentlemen, you must have a national hero” ay nauwi sa pagkakatatag ng Araw ni Bonifacio, Araw ni Mabini, o Araw ni Del Pilar, lilitaw na si Andres Bonifacio, Apolinario Mabini, o Marcelo del Pilar ang pinili ni Taft na maging ang pambansang bayani.

 

Subalit dahil ang mga salitang iyon ni Taft ay nauwi raw sa pagkakatatag ng Araw ni Rizal, pinalilitaw ng editoryal na pinili ni Taft na si Rizal ang maging pambansang bayani. At upang malaman ng publiko at maging pormal ang pagkakapili kay Rizal, dapat ay ideklara ni Taft—bílang ang Amerikanong Gobernador Sibil noon ng Pilipinas—sa pamamagitan ng isang batas, proklamasyon, o anupamang katulad na dokumento na si Rizal nga ang opisyal na pinili na maging ang pambansang bayani ng Pilipinas.

 

 

 

 

Ang Historyograpiya

Ang historyograpiya ay ang pamamaraan ng pananaliksik at pagsusulat ng mga aklat, sanaysay, o iba pang akda sa kasaysayan. Ayon sa disiplinang ito, kung may sasabihin o isusulat na paksa sa kasaysayan ang isang historyador o sinupamang tao, dapat ay may sasangguniin siyang mga batayan bílang mga patunay sa kanyang sasabihin o isusulat. At ang kanyang mga batayan ay dapat na mga primary sources (pangunahing sanggunian).

Ang mga halimbawa ng mga primary sources ay ang mga kautusan, proklamasyon, at batas na inisyu ng mga pinunò ng bansa at mga tanggapan ng pamahalaan; mga liham sa pagitan ng mga tao; at mga talaarawan. Ang ilang konkretong halimbawa ng mga primary sources:

Proklamasyon Blg. 652, serye ng 1934—ang dokumento na nagpoproklama sa sampaguita bílang ang pambansang bulaklak ng Pilipinas; nilagdaan ito ni Gobernador Heneral Frank Murphy noong 1934.

Kautusang Tagapagpaganap Blg. 134—ang atas na nagpoproklama sa Tagalog bílang ang basehan ng wikang pambansa; nilagdaan ito ni Pang. Manuel L. Quezon noong ika-30 ng Disyembre 1939.

Proklamasyon Blg. 1081—ang dokumento na nagpoproklama sa pag-iral ng batas militar sa Pilipinas; nilagdaan ito ni Pang. Ferdinand E. Marcos noong ika-21 ng Setyembre 1972.

Ang mga primary sources na ganyan ang dapat pagbatayan ng isang historyador sa kanyang sasabihin o isusulat na paksa. Kung wala namang makitang primary sources ang isang historyador para sa kanyang paksa, maaari siyang sumangguni sa mga secondary sources (ikalawang sanggunian).

Ang mga secondary sources ay ang mga aklat o artikulo na isinulat ng ibang historyador. Subalit upang maging kapani-paniwala ang mga secondary sources, ang mga ginamit dapat na batayan ng mga ito ay mga primary sources. Kung hindi gumamit ng mga primary sources, hindi kapani-paniwala ang mga secondary sources na iyon.

Ang Unang Pagkakamali ni Constantino

Ang sumulat ng editoryal na iyon sa Philippines Free Press ay nakagawa ng isang mabigat na pagkakamali sa historyograpiya, dahil wala siyang anumang pinagbatayan sa kanyang sinabi. Basta sinabi lámang niya na ganoon ang mga nangyari noong 1901. Ang editoryal na iyon ay hindi isang primary source kundi isang secondary source, at bílang isang secondary source ay hindi iyon kapani-paniwala, dahil wala ngang anumang batayan.

Nahulog naman si Constantino sa mabigat na pagkakamaling iyon, dahil ang naturang editoryal ang kanyang ginawang batayan sa pagsasabing si Rizal ang pinili ni Taft na maging ang pambansang bayani.

Dapat ang pinagbatayan ni Constantino ay ang batas o proklamasyon mismo ni Taft na nilagdaan nito at nagsasabing pinili nito si Rizal na maideklarang pambansang bayani. Subalit walang ganoong dokumento, dahil walang nilagdaan si Taft na batas, proklamasyon, o anupamang dokumento na nagdedeklara kay Rizal bílang ang pambansang bayani. Wala.

Ang Ikalawang Pagkakamali ni Constantino

May isang napakahalaga at napakarikit na dokumento sa kasaysayan ng Pilipinas—ang cautusan o decreto na nilagdaan ni Pang. Emilio Aguinaldo noong ika-20 ng Disyembre 1898. Ang kautusang iyon ay nagdedeklara sa ika-30 ng Disyembre bílang isang pambansang araw ng pagluluksa upang gunitain ang kadakilaan ni Rizal at iba pang bayaning Pilipino.

Ang kautusan ding iyon ang kauna-unahang batas na nagdedeklara sa ika-30 ng Disyembre bílang isang pambansang pista opisyal. Ang mga sumunod na batas tungkol sa Araw ni Rizal ay pagsang-ayon na lámang sa tradisyon na pinasimulan ng kautusang iyon—ang paggunita sa ika-30 ng Disyembre bílang isang pambansang pista opisyal.

Hindi sumangguni si Constantino sa dokumentong iyon, o hindi talaga niya alam na may ganoong dokumento. O maaaring nabása naman niya iyon, subalit iniwasang niyang banggitin iyon sa kanyang lektura upang marahil ay hindi mabatid ng kanyang mga tagapakinig na mayroon paláng ganoong dokumento.

Kayâ, nahulog na naman si Constantino sa isa pang pagkakamali: Ang umayuda sa pagpapakalat sa sabi-sabi na ang pasya raw ni Taft na ideklarang pambansang bayani si Rizal ang siyang pinagmulan ng Araw ni Rizal.

Ang Ikatlong Pagkakamali ni Constantino

Ayon pa sa sanaysay ni Constantino, pinili raw ng mga Amerikano si Rizal na maging ang pambansang bayani, dahil salungat siya sa kasarinlan at madugong pakikibaka. Papabor daw ang ganoong imahe ni Rizal sa pananakop ng Amerika, dahil magsisilbing halimbawa iyon sa mga Pilipino na huwag lumaban sa Amerika. Kayâ, hindi raw hinikayat ng mga Amerikano na dakilain ang iba pang bayaning Pilipino. Ayon nga kay Constantino:

“The public image that the Americans desired for a Filipino national hero was quite clear. They favored a hero who would not run against the grain of American colonial policy. … The heroes who advocated independence were therefore ignored. For to have encouraged a movement to revere Bonifacio or Mabini would not have been consistent with American colonial policy.”

Si Rizal daw ang dapat dakilaing bayani. At ang mga katulad nina Bonifacio at Mabini ay dapat isantabi, dahil salungat at banta ang mga ito sa patakarang pananakop ng Amerika.

Pinayagang Maging Bayani si Bonifacio

Sa panahon ng pananakop ng Amerika sa Pilipinas (1898-1946), hindi lámang si Rizal ang dinakila bílang bayani. Maging ang mapusok at mapanghimagsik na si Bonifacio ay pinayagan ng mga Amerikano na dakilain. Ang mga sumusunod na batas at hakbang ay isinagawa upang opisyal na maitanghal na isang dakilang bayani si Bonifacio:

1. Akta Publika Blg. 2760—ang batas na magpapagawa ng isang Pambansang Monumento ni Bonifacio sa Lungsod ng Caloocan. Nilagdaan ito ng Amerikanong Gobernador Heneral na si Francis B. Harrison upang ganap na maging batas noong 1918.

2. Akta Publika Blg. 2946—ang batas na nagdedeklara sa ika-30 ng Nobyembre  (araw ng kapanganakan ni Bonifacio) bílang Araw ni Bonifacio (Bonifacio Day), dahil ayon sa batas na ito, si Bonifacio raw ang “bayaning pangalawa kay Rizal” at “bayani sa gawaing para sa kalayaan at kasarinlan.” Nilagdaan din ito ni Harrison upang maging ganap nang batas noong 1921.

3. Akta Publika Blg. 3602—ang batas na naglalaan ng ₱97,000 para sa Pambansang Monumento ni Bonifacio sa Caloocan. Nilagdaan naman ito ng Amerikanong Gobernador Heneral na si Dwight F. Davis upang maging ganap na ring batas noong 1929.

4. Nob. 30, 1933—Binigyang-parangal na ang bágong-gawa na Pambansang Monumento ni Bonifacio sa Caloocan.

Malinaw na pinayagan ng mga mananakop na Amerikano na ituring si Bonifacio na isang bayani. Kung banta si Bonifacio at ang kanyang diwang mapanghimagsik sa pananakop ng Estados Unidos sa Pilipinas, kung ang imahe ni Bonifacio ay ang makipaglaban para sa kalayaan at kasarinlan, at kung hindi hinikayat ng mga Amerikano na dakilain bílang bayani si Bonifacio, bakit opisyal na naitanghal si Bonifacio hindi lámang bílang isang bayani kundi bílang isang “bayani sa gawaing para sa kalayaan at kasarinlan?”

Kayâ, ang sinabi ni Constantino na isinantabi at hindi pinayagang dakilain ang mga bayaning katulad ni Bonifacio ay isang pagkakamali. Malakas at hindi kasi mabubuwag ang mga patunay na ginawang isang bayani si Bonifacio sa panahon ng pananakop ng Amerika, at ang mga mananakop na pinunòng Amerikano pa ang nag-apruba sa mga batas na opisyal na nagtatanghal kay Bonifacio bílang isang bayani.

Veneration Without Verifying

Marami pang matitisod na pagkakamali sa sanaysay ni Constantino, gaya ng pagsipi niya sa aklat na Between Two Empires (New Haven and London: Yale University Press, 1965) ni Theodore Friend, at ang paratang niya na si Rizal daw ay salungat sa kasarinlan at madugong pakikibaka. Hindi na tinalakay pa ang mga iyon dito, nang hindi na mapahaba nang husto ang blog na ito.

Ang sanaysay ni Constantino ay naging napakatanyag na, at ginagamit na ito ng maraming galít kay Rizal bílang awtoritatibong patunay sa kanilang paninirà kay Rizal na ito raw ay American-sponsored national hero. Ang pagtanggap sa sanaysay na ito ay nagmimistula nang veneration without verifying (lubusang paniniwala, pagtitiwala, at paghanga nang hindi muna inaalam kung kapani-paniwala ba ang mga pinagbatayan nito).

Ang veneration without verifying ay isang bulag na pagsamba, dahil ang mga naniniwala sa sanaysay ni Constanino ay hindi man lámang isipin na:

1. Walang anumang patunay na may naganap na púlong noong 1901 upang maghalal ng pambansang bayani ng Pilipinas, gaya ng minutes of the proceedings (mga talâ ng mga naganap) sa púlong na iyon, dahil hindi naman talaga naganap ang púlong na iyon.

2. Walang nilagdaan si Taft na batas, proklamasyon, o anupamang dokumento na nagdededeklara kay Rizal bílang ang pambansang bayani.

3. Ang Araw ni Rizal ay isang tradisyon na itinatag ng mga Pilipino (hindi ng mga Amerikano) sa pamamagitan ng isang kautusan ni Aguinaldo noong ika-20 ng Disyembre na nagdedeklara sa ika-30 ng Disyembre bílang isang pambansang pista opisyal.

4. At ang mga paninirà na ipinupukol kay Rizal—na si Rizal daw ay American-sponsored national hero, dahil ang mga batas daw na nagtatanghal sa kanya bílang pambansang bayani ay inaprubahan daw ng mga Amerikano—ay maipupukol din kay Bonifacio, dahil ang mga batas na opisyal na nagtatanghal kay Bonifacio bílang isang bayani ay inaprubahan ng mga Amerikano.

Maling Pangangatwiran

Payag na payag ang mga sumasamba sa sanaysay ni Constantino kung si Rizal ang sinisiraan na American-sponsored national hero. Subalit kung si Bonifacio na ang tinawag na American-sponsored hero, paglapastangan na raw iyon kay Bonifacio. Kung silá ang mamumukol kay Rizal, ikinatutuwa nila. Kung ibinabalik na kay Bonifacio ang mga ipinupukol nila kay Rizal, paninirà at ugaling talangka na raw iyon.

At ang pagiging American-sponsored national hero ni Rizal ay hindi na raw kailangan ng mga patunay. Basta ganoon na raw iyon. Samantalang si Bonifacio raw ay itinuturing nang bayani bago pa dumating ang mga Amerikano, at ang bagay na iyan ay hindi na rin daw kailangan ng mga patunay. Basta ganoon na rin daw iyon.

Anong uri ng mga argumento ang mga iyan? Patas at makatwiran ba?

Mga Dakilang Pilipino

Mga dakilang bayaning Pilipino sina Rizal at Bonifacio, at ang mga kababayan nila mismo ang kumilala at nagtanghal sa kanila bílang mga bayani, hindi ang mga Amerikano. Kung may sinang-ayunan man na mga batas ang mga mananakop na Amerikano na opisyal na nagtatanghal sa kanila bílang mga bayani, ang mga Pilipino naman ang nakaisip at nagpanukala sa mga batas na iyon.

Hangaan natin ang ating mga bayani, at pahalagahan ang kanilang mga ambag sa ating bansa at kasaysayan, sa halip na magpapaniwala táyo sa mga sabi-sabi na wala namang matitibay na patunay, gaya ng Veneration Without Understanding ni Renato Constantino.

Talâsanggunian

Constantino, Renato. Veneration Without Understanding (1969).

Public Laws, Annotated. Lungsod ng Quezon: Unibersidad ng Pilipinas. Sulpicio Guevarra, patnugot.

“They Chose Rizal,” Philippines Free Press (Maynila) Disyembre 28, 1946, p. 10.

Kultong Rizalismo

— Unang nalathala sa Liwayway, Enero 12, 2009

NANG nabubuhay pa si Jose Rizal, tinitingala na siya ng kanyang mga kababayan bilang ang kanilang gabay tungo sa mga pagbabago, himagsikan, at kasarinlan mula sa pananakop ng Espanya. At nang pumanaw na siya, ang mga mamamayang Pilipino rin ang kumilala sa kanya bilang ang kanilang pinakadakilang pambansang bayani.

 

Nang mga taong 1880-89, ang mga propagandistang Pilipino sa Espanya at iba pang bansa sa Europa ay nagpahayag na si Rizal lamang ang natatanging may kakayahan na pag-isahin silang lahat, isang ulirang Pilipino, ang kinatawan ng Oceania-Española, ang ulong tagatangkilik ng mga Pilipino, ang marilag nilang kababayan, ang natatanging Pilipino sa panitik, at may katha ng iba’t ibang akda na naging karapat-dapat sa papuri ng madla.

 

Siya ay inihalal din nila nang buong pagkakaisa bilang ang pandangal na pangulo ng kanilang samahan, Asociación La Solidaridad (Kapatirang Pagkakaisa), na itinatag noong Disyembre 31, 1888, sa Barcelona, Espanya. Si Marcelo Del Pilar, ang pinakamahigpit niyang katunggali, ay pinagpugayan ang kanyang liredatong moral at intelektuwal.

 

 

Kultong Rizalismo

 

Sa Pilipinas, itinatag ni Andres Bonifacio ang kultong Rizalismo o ang tradisyon ng pagdakila kay Rizal. Bilang supremo ng Katipunan, ipinag-utos niya na gamitin ang salitang Rizal bilang banal na salita ng Bayani, ang pinakamataas na antas na Katipunero; isabit ang mga larawan ni Rizal sa mga bulwagang pulungan ng Kataastaasang Sanggunian ng Katipunan at iba pang pook-pulungan; at gamitin ang pangalan ni Rizal bilang sigaw ng Katipunan para sa pagkakaisa at kalayaan. Inihalal din niya si Rizal bilang ang pandangal na pangulo ng Katipunan, at kinalap ang mga pananaw ni Rizal tungkol sa kanilang mga balak laban sa Espanya.

 

Noong mga unang bahagi ng 1897, habang nasa Cavite at namamagitan sa mga lokal na pangkat ng Katipunan doon, nagpalabas si Bonifacio ng isang kalatas na kumukundena sa mga kahayupang pinaggagagawa ng mga Espanyol laban sa mga Pilipino, at sa “katampalasanang pagpatay sa ating pinakaiibig nating kababayan na si M. Jose Rizal.”

 

 

Pinakadakilang Bayaning Pilipino

 

Noong Marso 22, 1897, nahalal si Heneral Emilio Aguinaldo bilang pangulo ng pamahalaang rebolusyunaryo na pumalit sa Katipunan. Noong Disyembre 1897, matapos lagdaan ang isang kasunduang pakikipagpayapaan sa mga mananakop ng Espanyol, tumulak siya at ang kanyang mga kasama patungong Hong Kong; subalit dahil walang anumang hangad ang mga Espanyol na tumupad sa kasunduan, ipinasya nilang bumalik sa bansa. Noong Abril 1898, nagpalabas ang mga kasamahan nila ng isang proklamasyon, na ang pangwakas na bahagi ay nagsabing:

 

“Kasingwalang-saysay din ang mga walang halagang pangalan natin, subalit ang bawat isa sa atin at lahat tayo ay tumatawag sa pangalan ng pinakadakilang bayani na nasaksihan ng ating bansa, sa tiyak at lubos na pag-asa na ang kanyang diwa ay mapapasaatin sa mga oras na ito at gagabayan tayo tungo sa tagumpay?ang ating imortal na si Jose Rizal.”

 

Kinilala ng dokumentong ito, na nilagdaan ng mga kasapi ng Komite Sentral Pilipino na nakahimpil sa Hong Kong, si Rizal bilang ang pinakadakilang bayani ng mga mamamayang Pilipino. Batid ng mga pinunong manghihimagsik na siya ang kanilang inspirasyon, nag-aalab na sigaw, at walang kapantay na kababayan, kung kaya’t ang pinakadakilang bayani na umusbong sa kanilang bansang sinilangan.

 

Ang sambayanang Pilipino ang nakadama, kumilala, at nagbunyi na ang pinakaiibig na Pilipino at ang pinakatanyag na martir na Pilipino ang siyang pinakadakilang bayaning Pilipino.

 

 

Hula ni Rizal

 

Bumalik sa bansa si Aguinaldo noong Mayo 19, 1898, at nang sumunod na Hunyo 12, ay idineklara ang kasarinlan ng bansa mula sa Espanya. Ang isang bahagi ng Akta ng Proklamasyon ng Kasarinlan ng mga Mamamayang Pilipino ay nasusulat nang ganito:

 

“Kinikilala, sinasang-ayunan, at kinakatigan namin, kasama ang mga atas na naipalabas na, ang Diktadurya na itinatag ni Don Emilio Aguinaldo, na aming kinikilala bilang Kataas-taasang Pinuno ng Bansang ito, na simula sa araw na ito ay may sarili nang buhay, sa aming paniniwala na siya ang tao na pinili ng Diyos, sa kabila ng kanyang abang pinagmulan, upang maisagawa ang pagtubos sa aming walang-palad na bayan, na inihula ni Doktor Jose Rizal sa kanyang mga maiindayog na taludtod na binalangkas niya sa kanyang piitan bago siya barilin; pinalalaya ito mula sa pananakop ng mga Espanyol bilang parusa sa mga pagmamalupit ng mga tauhan ng pamahalaan na may pahintulot nito, at sa walang-katarungang pagbaril sa nasabing Rizal at sa iba pang isinakripisyo para sa katiwasayan ng mga walang-kasiyahang prayle. …”

 

Ayon sa bahaging ito, ang hula ni Rizal tungkol sa kalayaan ay naisasakatuparan na—ang bansa ay pinalalaya bilang parusa sa Espanya dahil sa mga pang-aabuso nito at sa pagpatay kay Rizal at iba pa. Ang hulang iyon ay nasa ikasiyam na saknong ng huling tula ni Rizal, na ganito ang pagkakasulat:

 

“Idalangin mo rin ang mga namatay na kinulang-palad,

“Ang nagsipagtiis ng mga pahirap na walang katulad;

“Mga ina namin na inihihibik ang kanilang saklap,

“Ang mga kapatid, balo’t napipiit sa madlang pahirap,

“At ang sarili mong nawa’y makakita ng paglayang ganap.”

 

Ang paglayang iyon ay walang iba kundi ang muling pagkakamit ng kasarinlan ng Pilipinas. Natamo iyon noong Hunyo 12, 1898, nang ipahayag na ng mga Pilipino sa buong mundo na sila ay malaya at magsasarili na bilang isang bansa. At hindi nalimutan ng mga ama ng bansa na si Rizal ang naghikayat at humula niyon.

 

 

Unang Araw ni Rizal

 

Noong Disyembre 20, 1898, nagpalabas si Pangulong Aguinaldo ng isang atas na nagtatalaga sa Disyembre 30 bilang isang pambansang araw ng pagluluksa “alang-alang sa manga daraquilang filipinong uagas magsilingap sa tinubuang bayan na si Dr. Rizal at iba pa, na pinasaquitan nang lumipas nang capangyarihang castila.”

 

Nilinaw ng atas na isasagawa ang pagluluksa sa pamamagitan ng paglalagay ng bandilang Pilipino sa kalahating tagdang nito mula ika-12:00 ng tanghali ng Disyembre 29 hanggang ika-12:00 ng tanghali ng susunod na araw, at sa pamamagitan ng pagpipinid sa lahat ng tanggapan ng pamahalaang rebolusyunaryo sa buong maghapon ng Disyembre 30.

 

Pinili ng mga ama ng bansa ang araw ng kamatayan ni Rizal bilang ang naaangkop na pista opisyal para sa mga bayaning Pilipino, sapagkat siya ang Pilipinong karapat-dapat na mabigyan ng isang natatanging araw ng pagkilala. Hindi nila pinili ang araw ng kamatayan nina Lopez Jaena (Enero 20), Del Pilar (Hulyo 4), o ng Gomburza (Pebrero 17). Ang iba pa ay hindi kasindakila niya at hindi karapat-dapat ng isang natatanging araw ng pagkilala; kaya, ang mga pagpapakasakit ng iba pang mga bayaning Pilipino ay sumabay na lamang sa pinapaging-banal na araw niya.

 

Ang mga panghimagsikang pahayagan ay naglabas ng mga isyung dinadakila ang Araw ni Rizal: ang La Independencia (Kasarinlan) noong Disyembre 29, 1898; at ang Republica Filipina (Republika ng Pilipinas) at El Heraldo de la Revolución (Taliba ng Himagsikan), ang opisyal na pahayagan ng pamahalaang Pilipino, noong Disyembre 30, 1898. Sa mga isyung ito, inilathala ang ilan sa mga tula at sanaysay ni Rizal, samantalang ang kanyang buhay, mga gawa, at kabayanihan ay tinalakay.

 

Ipinagdiwang ang pistal opisyal na iyon ng Samahang Filipino sa Maynila sa pamamagitan ng isang palatuntunang awitan-pampanitikan. May mga awit, pagpapatugtog ng piano at gitara, pagbasa ng mga tula, pagbigkas, at mga pagtalakay tungkol sa buhay at gawang pampulitika ni Rizal na isinagawa at sinaksihan ng mga tanyag na Pilipino noon, tulad nina Pedro Paterno, Telesforo Chuidian, Fernando Ma. Guerrero, at Antonio Luna.

 

Pinag-alab ng unang Araw ni Rizal ang dangal ng bayan. Naglaan ang mga tao ng isang tampok na araw upang ipagdiwang ang isang kamangha-manghang nakaraan ng pinakadakilang martir mula sa sariling lahi, at ang mga pagpapakasakit ng iba pang bayani ng lupang tinubuan. Binigyan iyon ng La Independencia ng isang tumpak na paglalarawan: “Ang Disyembre 30 ang unang kaguni-gunitang petsa na naitala sa ating pambansang kasaysayan.”

 

Yaon ang mga hakbang kung paano dinakila ng mga Pilipino si Rizal bilang ang kanilang pambansang bayani.

 

 

Isang Kabaliwang Haka-haka

 

May isang teoriya o haka-haka na nag-aangkin na ang mga Amerikanong mananakop na awtoridad, partikular na si William Howard Taft, ang nagdeklara kay Rizal bilang ang pambansang bayani, ang naghikayat sa kulto ng pagdakila kay Rizal bilang ang pinakadakilang bayani ng bansa, at ang nagtatag sa Disyembre 30 bilang isang pista opisyal.

 

Si Taft, na dumating sa bansa noong Hunyo 3, 1900, ay naglingkod bilang tagapangasiwa ng Ikalawang Komisyon ng Pilipinas, ang awtoridad na nilikha ng pangulo ng Estados Unidos na si William McKinley upang maging tagabalangkas ng mga batas ng pamahalaang kolonyal ng Amerika sa Kapuluang Pilipinas.

 

Ayon sa haka-haka, dahil si Taft, sa isang pulong ng Komisyon, ay nagpasya na si Rizal ang maging pambansang bayani, naging pista opisyal na ang Araw ni Rizal mula noon. Ang pasya ni Taft ang naging simula ng Araw ni Rizal.

 

Ang totoo ay: Walang batas, proklamasyon, o anupamang kasulatan na nilagdaan ni Taft at kung saan sinabi niyang, “Ako, si William Howard Taft, ay pormal na idinedeklara si Rizal bilang ang inyong pambansang bayani.” Wala.

 

Noong 1920-29 at 1930-39, ang ilang Amerikano na sumulat ng mga aklat tungkol sa Pilipinas ay walang muwang hinggil sa mga paghanga, papuri, at sa pista opisyal na iginawad na ng mga Pilipino kay Rizal. Ang kawalang-muwang nila ang naghatid sa kanila na maghinuha, magdiin, at sa bandang huli ay mag-angkin na ang mga Amerikanong mananakop ang nagluklok kay Rizal sa kadakilaan. Kaya, isinilang ang haka-hakang ito, at mula noon ay marami nang mga mambabasa, mag-aaral, manunulat, at iskolar ng kasaysayan ng Pilipinas ang nalinlang nito.

 

Ang haka-hakang ito ay isang kabaliwan, kung hindi man katangahan, dahil paanong ang di-umano’y pasya ni Taft na gawing pambansang bayani si Rizal ang magiging simula ng Araw ni Rizal gayong bago pa dumating sa bansa si Taft, ang mga Pilipino ay kinikilala na si Rizal bilang ang kanilang pinakadakilang bayani at ipinagdiwang na ang Disyembre 30 bilang ang kanilang kauna-unahang pambansang pista opisyal?

 

Kasaysayan ang may katha na ang sambayanang Pilipino ang nagdakila kay Rizal bilang ang gabay nila tungo sa kabansaan, ang propeta ng kanilang kasarinlan, ang pandangal nilang pinuno, ang sigaw nila para sa digmaan at kalayaan, ang pinakaiibig nilang kababayan, at ang kanilang pinakadakilang bayani—ang kanilang pambansang bayani.

Talasanggunian

 

Agoncillo, Teodoro A. The Revolt of the Masses: The Story of Bonifacio and the Katipunan. Edisyong 1996. Quezon City: University of the Philippines Press, Inc., 1956.

 

Agoncillo, Teodoro A. The Writings and Trial of Andres Bonifacio. Maynila, 1963.

 

F. G. “El Luto Nacional.” La Independencia (Maynila) Disyembre 31, 1898, p. 2.

 

June 12, 1898 and Other Related Documents. Maynila: National Historical Institute, 1998.

 

“La Velada del 30 Diciembre de 1898.” Republica Filipina (Mandaloyon) Enero 1, 1899, pp. 3-4.

 

Mga Tula ni Jose Rizal. Panandaang Taong Palimbag. Maynila: Pambansang Komisyon ng Ikasandaang Taon ni Jose Rizal, 1961.

 

Pakikipagsulatan ni Rizal sa mga Kasama niya sa Pagpapalaganap. Panandaang Taong Palimbag. Maynila: Pambansang Komisyon ng Ikasandaang Taon ni Jose Rizal, 1961.

 

Robinson, Albert G. The Philippines: The War and the People. Nueva York, 1901, binanggit sa Teodoro A. Agoncillo, Malolos: The Crisis of the Republic. Edisyong 1996. Quezon City: University of the Philippines Press, Inc., 1960.

 

Villadez, P. P. “Notas de la semana.” La Independencia (Maynila) Disyembre 31, 1898, p. 1.